Dili 20 April 2026-Estudante Universidade Timor-Leste (EUTL) kestiona ba reklamasaun ne’ebé Provedoer Direitus Humanus no Provedor (PDHJ) halo katak Tribunal Rekursu (TR) hodi halo fiskalizasaun abstrata susesiva ba Tribunal Rekursus hodi deklara nulidade ba akordaunb ne’ebé iha fulan hirak liu ba
Porta-Voz EUTL, Bonifasio Abi hateten, Estudante Universidade Timor-Leste (EUTL) existe hodi luta kontra Lei Pensaun Mensal Vitalisia (LPMV) ne’ebé luta naruk iha tinan 2007 no to ohin loron hodi halo ema barak kanek, Ran, Ruin Tohar, no simu lakrimojeniu inklui tama sela Prizaun
“Luta ba halakon lei pensaun mensål vitalisia nu’udar luta naruk ida, dezde 2007 to’o agora. Ema barak tenki hetan kanek, ran turuk, ruin tohar, simu lakrimojéneiu, tama sela-prizaun, terus no susar mak foin elimina” dehan Porta-Voz Bonifasio Abi iha Kampus Central UNTL
Husi presaun politika povu maubere nian liuhusi instrumentu akadémiku EUTL, mak Parlamentu Nasionál aprezenta Projetu Lei Nú. 11 ne’ebé aprezenta iha Plenária Parlamentu Nasional (PN) pasa ho unanimidade, votu afavor 62, abstensaun no kontra zero.
Projetu ne’e nia konteúdu maka revoga ka halakon totál, sein exesaun ba pensaun vitalisia ba eis-deputadu no els-titulár Orgaun Soberania sira no ikus mai, Prezidente Repúblika promulga ona lei foun ne’e hodi halakon totál Lei Pensaun Mensál Vitalisia (LPMV) no direitu regalia sira-seluk, no publika ona iha Jornål Repúblika liuhusi Lei N.º 7/2025, 29 fulan Setembru.
Alende ne’e Presidente Republika Demokratika De Timor-Leste (RDTL), José Ramos Horta promulga, maibe mosu kedan Ex-brnrfisiariu sira kompostu husi Ex-Deputadu no Ex-membru Governu sira hodi bobar lia no sukit lia ho Provedor Direitus Humanos no justisa (PDHJ) hodi deklara Lei Pensaun Mensal Vitalisia (LPMV) inkonstitusionalidade
“hafoin de PR promulga, mosu kedas ex-benefisiäriu sira kompostu husi ex-deputadu, ex-membru governu no ex-titular orgaun soberanu sira seluk hamutuk nain tolu nulu (30) kong-kali-kong, sukit-lia no bobar-lia hamutuk ho Provedoria dos Direitus Humanus no Justisa -PDHJ mak husu fiskalizasaun abstrata susesiva ba Tribunál Rekursu hodi deklara INKONSTITUISIONALIDADE ba lei neʼebé halakon pensaun mensál vitalisia no direitu regalia sira seluk” porta voz informa
Maibé Tribunal Rekursus (TR) nia konxiénsia ne’ebé pro povu maubere, rekoñese masa populár nia luta no komprende muito bem kompleksidade problema ka rai-naruk fiskál neʼebé povu maubere agora dadaun hasoru no tuir duni K-RDTL ein konformidade artigu 118, ne’ebé mostra katak, Tribunál sira maka órgaun soberania ho kompetensia atu hala’o justisa hodi povu nia naran.
Ho epigrafe ida-ne’e hateten ba ita katak, tribunál ezerse duni justisa bazeia ba povu nia interese ba realidade objetiva ne’ebé povu hasoru einespesifikamente revogasaun LPMV.
Ho nune’e, maka ikus mai Tribunál Rekursu deklara liuhusi nia akordaun katak, revogasaun ba LPMV ne’e konstituisionalidade ho nia fundamentu sira bazeia konstituisaun, no mós ho aproximasaun sosiál, ekonomia no politika ne’ebé oras ne’e povu kiik no kibiit laek enfrenta.
Aproximasaun Tribunal Rekursus (TR) nian ne’ebé ita hare’e husi perspektiva sosiolojia Direitu nian katak, sosiedade ne’e moris dinamika husi aspetu sosial, ekonomia, politika no kultura maka lei mós tenki dinamika, se lei la dinamika mak lei ne’e rasik sei koloniza nia sosiedade ne’e rasik.
Nia hatutan, depois akordaun ne’e sai iha loron balun de’it Provedoria Direitus Humanu no Justisa (PDHJ) sai fali liman ain ba elite sira ne’ebé iha Timor-Leste
“Ita hotu akompaña katak, depois de akordaun ne’e sai liu loron balun deit. PDHJ buan manas ne’ebé liman-ain elite sira nian iha Timor-Leste ne’ebé nunka rekoñese povu maubere nia rezistěnsia, mak hato’o tan reklamasaun ba Tribunál Rekursu hodi deklara nulidade ba akordaun refere” nia dehan
Porta-voz akresenta, Estudante Universidade Timor-Leste (EUTL) hakarak aproveita oportunidade ida ne’e husu ba povu maioria hodi xamada atensaun ba Provedoria Direitus Humanu no Justisa (PDHJ) hodi para ona sukit lia no bobar lia sira ne’e
“Tanba ne’e EUTL hakarak aproveita oportunidade no espasu ida-ne’e perante povu maioria nia oin fo xamada atensaun ba PDHJ katak, para ona sukit-lia no bobar-lia tun-sa’e hamutuk ex-benefiaiáriu sira neʼebé durante tinan naruk goza pensaun mensal vitalisia no direitu regalia sira seluk iha povu maioria kiak nia leten’ ezistensa PDHJ ne’e atribui husi konstituisaun no povu selu ita-bo’ot sira liuhusi orsamentu jerál Estadu (OGE) no povu selu ita-bo’ot sira atu defende no pro iha povu kiik no kbiit la’ek sira, la’os ba defende fali elite minoria iha rai doben ida-ne’e, Repúblika Demokrátika Timor-Leste RDTL ne’e eziste tanba povu maubere nia luta no nia sakrifisiu la’os elite minoria ne’ebé ita-bo’ot PDHJ defende mate an” nia informa
PDHJ nia papel mak atu defende boa governasaun, direitus humanus no justisa ba povu maioria, laloos minoria elite, objetivu Estadu neʼebé hatúr iha Konstitisaun RDTL katak, Estadu liuhusi governu ho nia instituisaun públiku hotu-hotu tenki harii sosiedade ho baze justisa sosiál ba nia isin no ba klamar, laloos ba harii sosiedade ba elite minoria.
No EUTL husu mós ba Tribunál Rekursu ne’ebė hala’o mós funsaun Tribunal Supremu Justisa (STJ) nian iha Timor-Leste perante artigu 164. nú. 2 K-RDTL katak, mantein akordaun ne’ebé fó sai ona antes. Tanba desizaun husi TR hanesan mós STJ ka última instansia, nune’e laiha ona dalan ba parte sé de’it atu hato’o tan reklamasaun, ho ida ne’e akordaun refere nu’udar forsa jerál no obrigatória ba parte hotu-hotu tenki kumpri.
Entre tantu Estudante Universidade Timor-Leste (EUTL) hakarak husu ba orgaun soberania sira hanesan Prezidente Repúblika (PR)’ Parlamentu Nasionál (PN) no Governu katak, akordaun Tribunál Rekursu nian nu’udar apelu jurídiku ida ba ita-boot sira, atu orgaun soberania tolu ne’ebé temi liu ba tenki hatan ho politikas públikas ne’ebé signifkativu no pro povu maubere liuhusi investimentu ba setor vital sira hanesan edukasaun, agrikultura, turizmu, saúde, infraestrutura bázika no seluk tan neʼebé ein relasaun direita ba povu maubere nia moris diak.
Jornalista : Aniceto Da Silva
