Dili, 05 Agostu 2026-Timor-Leste seidauk iha teste DNA Kuaze Tinan 10 ona, tanba restu mortais sira ne’ebé dadaun ne’e preserva hela iha sala mortuario Hospoitál Nasionál Guido Valadares (HNGV) hodi halo teste DNA maibé kuaze tinan 10 ona, Timor-Leste seidauk iha makina ida atu halo teste DNA ba restu mortais sira ne’e.
Xefe Departamentu Forensik iha HNVG, Nilton Tilman hatete, los duni restu mortais sira ne’ebé dadaun ne’e preserva hela iha Mortuariu Hospital Nasional Guidu Valadares (HNGV) ne’e seidauk halo teste DNA hodi identifika nia identidade tanba makina Teste DNA ne’e laiha.
“Makina teste DNA ne’e importante tebes, ita presiza tanba iha razaun rua primeiru ida-ne’e metro ida-ne’ebé mak sufestikadu liu no lalais de’it, para hodi bele halo prosesu investigasaun ba ema ida nian identidade, lalika ba ema mate, kazu sira hanesan feen laen ho kuandu iha problema ho bebé, uluk ne’e ita uza métodu konvesional sira hodi halo teste raan no seluk, maibé kuandu teste DNA sai ona ne’e problema rezolvidu hotu kedas,” dehan Xefe Departamentu Forensik iha HNVG Nilton Tilman ba Jornalista sira iha nia kna’ar fatin, Bidau Toko Baru
Nia dehan, makina sira ne’ebé iha ne’e tinan 10 ona no makina konjelador dadaun ne’e tama ba prosesu manutensaun nian, no makina tolu mak dadaun iha ne’e preserva ona mate isin hamutuk na’in 36 to’o 38.
Alende makina konjelador ba mate isin kuase tinan 23 no 24 ona maibe seidauk troka, tanba ne’e presiza duni konjelador hodi aranza ba rekursu sira no bele suporta sira ne’e ho diak
“Ami nia makina konjelador ba mate isin sira mós ninian, ha’u kedas rai ne’e ukun an nia mós iha tiha ona, kauze 23 ka 24 Ano ital tiha ona mós seidauk troka ne’ebé buat sira ne’e iha prosesu nian laran oinsá ita bele aranza rekursu sira ne’e mai hodi suporta servisu ne’ebé iha legál ne’e,”Nia dehan
Nia esplika, restu mortais sira ne’ebé familia sira sei preokupa no seidauk lori ba nia knua tanba seidauk prosesu teste DNA no balun sei rai hela iha sala mortuariu ne’e
“Ida ne’e lori mai tau iha ne’ebé tanba saida, tau iha Metinaro no balun Uatulari tanba saida tanba hein faze final ida ou prosesu indetifkasaun final ida liu husi teste DNA, tanba ida ne’e maibé to’o agora sei rai hela seidauk indetifkadu, pur ezemplu restu mortais sira ne’ebé mak tau iha ne’e deskonfia no tuir informasaun mai husi terenu família lori mai dehan Saudozu David Alex Daitula nian, Saudozu Mahodu Raan Kadalan nian, no Saudozu seluk tan, ne’e sira nia restu mortais ne’e rekoilla iha terenu lori mai ho informasoes sira ne’ebé mak rekoilla tau iha ne’e para hodi atu konfirma, serake ida ne’e duni kalae ” Nia esplika.
Atu halo komfirmasaun ikus ne’e maka liu teste DNA ne’ebé ikus liu atu uza ba internasionálmente hodi bele determina restu mortais sira ne’ebé iha.
Xefe Departamentu ne’e haktuir, ekipamentu ba teste DNA ne’e relata dadus eskrita no verbal Governu hodi hare asunto importante ne’e maibe tama tinan 10 ona laiha rejultadu
“Kauza tinan 10 nian laran ami ko’alia buat barak, ami relata dadus por eskritu no verbal halo hotu, maibé situasaun mak hanesan ne’e,”Nia haktuir
Nia afirma tanba Timor-Leste laiha teste DNA entaun Governu haruka restu mortais balun ba halo teste DNA iha nasaun Indonézia maibé lori tempu naruk hafoin lori fali mai Timor-Leste.
“Ita haruka ba, mais kle’ur no jaran siginifika ita bele sura ho lima fuan, pur ezemplu Saudozu Komandante Mai-Brani iha 2013 sé la sala, depois mak nia fali Saudozu Venacio, depois kle’ur tiha kuaze tinan hirak laran mak foin halo tan tanba ikus liu mak komandante Linu Olokasa ho nia maluk na’in rua, ida-ne’e maka teste ikus públika ona no ita hotu-hotu akompaña iha 2024, ami lori ba Surabaya, fulan Outubru teste kuaze loron 10 nian laran rezultadu sai ona,”nia afirma
Tanba halo teste DNA ne’e nia kustu karun, uluk lori ba ema ida ho $30 mill to’o fulan ida rua, agora tempu dijital ne’ebé barak lori ba ema ida $10 mill de’it bele halo identifikas ema, maibé momentu ne’ebá sira na’in tolu durante loron 10.
Nia Konklui, Governu tenke haree ba dadus ida ne’e hodi reativa fali teste DNA nian hodi halo teste DNA ba resto mortais ne’ebé rai hela iha sala mortuariu, no labele rai kleur sai influénsia ba ambiente no bele estraga nia sampel.
“Pur tantu avanzadu no progresu ida boot tebes, ho Governu tenke haree ba dadus ida ne’e para oinsá reativa fila teste DNA ne’e lalais ona, tanba prekupasaun hanesan ne’e restu mortais sira ne’ebé mak rain ne’e, iha nian tempu ne’ebé mak ita la bele rai kleur tanba influénsia husi faktór ambiente sira bele estraga tiha nian sampel nian kualidade bainhira ita lori ba halo teste, mais nian peluan ne’e di’ak mais nian kualidade la di’ak ne’e mós nia la bele atende 99%,” Nia Konklui
Jornalista: Aniceto da Silva
