
Dili, 20 Agostu 2026-Estudante Fakuldade Ekonomia Gestaun no Kontabilidade, husi Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) konsidera sensibilizaun tramisaun virus HIV-SIDA ne’e importante tebes tanba joven mak futuru nasaun nian ne’ebé husu joven sira atu prevene an husi moras oin-oin.
Reprezentante Estudante UNTL, Fakuldade Ekonomia, Fanesia da Costa Soares hatete, sente orgullu no hetan informasaun konaba sensibilizaun ne’ebé fahe husi Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA (INCSIDA) ne’e importante tebes ba estudante sira liu-liu joven sira oinsá atu prevene an husi moras HIV-SIDA, tanba joven mak futuru nasaun nian.
“Sente orgullu tebes tanba bele hetan formasaun sira hanesan, tanba formasaun sira hanesan importante tebes liu-liu ba ami joven sira tanba joven sira agora barak mak gosta ransu livre, ” dehan Reprezentante Estudante Fakuldade Ekonomia Fanesia da Costa Soares ba Jornalista sira hafoin partisipa sensibilizaun transmisaun Virus HIV-SIDA, iha resintu INSCIDA
Nia dehan hafoin hetan formasaun husi sensibilizaun kona-ba impaktu tramisaun virus HIV-SIDA, estudante sira sei koko hodi fahe fali kolega no familia sira ne’ebé seidauk hatene kona-ba virus HIV-SIDA ne’e hodi hatene no prevene.
“Ha’u sei fahe fila fali ba kolega no familia sira, no eskola mós hau sei fahe fila fali ba kolega sira ne’ebé mak la partisipa, tanba ne’e husu ba joven sira atu prevene ransu livre no ransu ba ema ne’ebé mak fó vantajen ba ita tan ita nia futuru iha ita nia lima rasik,” Nia dahan.

Presidente Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA (INCSIDA), Daniel Marçal informa joven mak futuru ba nasaun, tanba dadaun ne’e sira servisu hodi dezenvolve rai ne’e la’os di’ak ba sira maibé di’ak ba joven sira nia futuru oin mai
Tanba ne’e, ita nia joven sira tama ona iha area risku nia laran tanba moras HIV-SIDA ne’e hadaet nia ai moruk la iha hodi kurativu.
“Agora ita nia joven sira tama hela iha área ne’ebé maka rai ne’ebé mak risku iha sira nia moris, ezemplu hanesan moris livre, ohin ha’u ko’alia sira balun to’o matan been monu, tanba sira foin iha konsiénsia ida katak los duni, buat barak fo risku ba ita nia moris,” dehan Presidente INCSIDA, Daniel Marçal.
Nia dehan tanba joven mak la kuidadu sira nia an rasik, tanba ne’e Institutu Nasional Kombate HIV-SIDA (INCSIDA) esforsu makas ba parte Ministeriu Edukasaun hodi aumenta kurikulu balun iha Ensinu Basiku, Sekundariu no Universitariu, nune’e sira bele halo prevensaun ba sexu livre
“INSCIDA esforsu makas los ona edukasaun ho parte relevante sira, ho edukasaun atu halo saida, atu konsidera materia ne’e iha kurikulu balun, mezmu ensinu báziku no sekundária to’o universidade sira, depois tuir ami nia haree situasaun ida iha Timor ne’e presiza fó hanoin loro-loron, ba ita-nia ema sira para buat ida sexu livre ne’e dala barak ema ne’e na’in rasik la kontra, maibé ema seluk tenke fó hanoin” nia dehan.
Reprezentante Ministériu Saúde Diretór Gabinete Etika Deontolojia no Garante Kualidade Saúde (EDGKS), Marta Abenia Santos afirma, tuir dadus husi epidemedolojia iha Ministériu Saúde hatudu katak tinan-tinan kazu HIV aumenta, ida ne’e esforsu Ministeriu Saúde atu bele kontrola, dala ruma ema sempre preokupa tanba kazu ne’e sa’e hela de’it.
“Ministériu Saúde halo servisu mais kazu ne’e sa’e hela de’it nunka mais atu hapara, ita bo’ot sira hatene katak moras ida ne’ebe kona husi virus HIV, ne’e virus ida la’os tun husi ne’ebá tama kedas ba ne’ebá lae, mais ida ne’e virus ida ne’ebé, maibe virus ida ne’e tama mai husi ema ida-idak nia atetude ka hahalok moris nian,” dehan Reprezentante Ministériu Saúde Diretór Gabineti Etika Deontolojia no Garante Kualidade Saúde, Marta Abenia Santos.
Hakarak virus ne’e labele moris iha ema nia isin ida ne’e fila fali ba ema ida-idak nia konsiénsia, tanba moto saúde ne’e hatete katak saúde iha ita liman rasik la’ós iha doutor ka infermeiru sira nia liman ka Ministériu Saúde ho Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA nia liman.
Enkuantu, dadus akumulativu husi parte ministeriu Saude ne’ebé identifika ona dadus desde iha tinan 2003 too 2026 hamutuk 2.712 ne’ebé afetadu on aba HIV no husi total hirak ne’e mak balun halakon vida 431, maibe iha mos balun sai husi tratamentu ka drop out total 343, halo hela tratamentu iha ministeriu saude mak 1510 no iha mos transfere ba rai liur hodi halo tratamentu hamutuk 62 iha hela rai liur.
“Tanba dadus akumalativu husi Ministériu Saúde liuhusi diresaun jerál kuidadu saúde primaria iha diresaun kontrola moras la hada’et departamentu kontrola moras la hada’et hatete katak identifika ona kazu barak. Dezde inisiu 2003 até agora 2026, ho totál kazu komulativu 2712 pesoa ne’ebe afetadu ba virus HIV, husi totál kazu ne’e iha ona 431 mak lakon vida ba virus ida-ne’e, sira ne’ebe drop out ka lakon husi tratamentu iha 343 sira ne’ebe mak agora halo hela tratamentu iha 1510, sira ne’ebe transfere ba rai li’ur 62″Nia dehan.
Tanba ne’e papél Ministériu Saúde ho INSCIDA sei haree iha ema sira ne’ebé drop out ne’e, para nune’e virus labele daet beibeik.
Nia haktuir, Ministeriu Saude hato’o hodi nune’e labele aumenta moras HIV maibe komesa sae tanba nia impaktu mak balu halai sai husi tratamentu ka drop out ne’e mak sei hadaet ba sira seluk nafatin kazu aumenta.
“Dadus sira ne’e husi Ministériu Saúde ita hato’o lolo’os, labele aumenta, tanba moras HIV ida ne’e mak komesa rejistu aas, ita hasoru iha nasaun Timor-Leste, ne’e afeta tebes ba programa saúde publika. Estratejia saida mak Ministériu Saúde liuhusi programa nasional HIV-SIDA dezenvolve hodi trasa planu ida ne’e, hodi bele haree kazu sira ne’ebe tinan-tinan dadus ne’e aumenta”Nia haktuir.
Enkuantu husi dadus ne’e hatudu katak husi kazu akumulativu 2712 munisipiu Dili mak kazu aas liu hamutuk 1988 afetadu ba HIV, tanba Dili hanesan kapital nasaun ema hotu tun mai buka servisu, Eskola no tanba de’it hakarak buka moris, segundu Bobonaru, tuir fali Oe-Kusi no Kovalima.
Ho ida ne’e Ministériu Saúde iha estratejia husi 2022 ate 2026, tanba ne’e iha pilar primeiru mak atu minimiza tranzmisaun risku HIV, tanba ne’e alvu ba joven sira oinsá atu prevene aan.
Tuir tan, MS oinsá haree ba testu HIV iha sentru saúde sira ospitál referál sira, MS fornese ona fatin hodi halo teste raan no halo tratamentu iha fasilidade sira ne’e, aleinde ne’e MS profisionál saúde ne’ebé treinadu atu halo teste raan no halo tratamentu.
Entretantu sensibilizaun ne’e hetan partisipasaun maximu husi Estudante UNTL hamutuk na’in 200 Fakuldade Ekonomia Gestaun no Kontabilidade.
Jornalista: Aniceto da Silva