Dili, 01 Setembru 2026– Restu mortais Preladu Katóliku na’in-haat to’o ona iha Tasi Tolu, Díli, iha tersa-feira, 1 Setembru, atu simu homenajen hosi povu Timor-Leste, Igreja Katóliku no autoridade sira. To’o restu mortais sira-ne’e marka momentu istóriku ba nasaun, liuliu ba rekoñesimentu kontribuisaun Preladu sira ba Igreja, povu no istória Timor-Leste.
Bispu Diosese Maliana, Dom Norberto do Amaral hatete iha Omilia katak, prezensa restu mortais bispu nain tolu mai Timor-Leste ne’e planada Papa Francisco nian ho marka tan historia ba povu Timor-Leste liu husi Restu Mortais Bispu nain tolu.
“Ohin ita lori fali restus mortais bispu Timor sira mai iha plenada Papa Francisco nian. Tasi tolu marka tan istória ida ba dala haat nian ho restus mortais nian.” dehan Bispu Diosese Maliana, Dom Norberto do Amaral iha nia omilia tasi-tolu Dili
Iha momentu boot sira ne’ebé marka istória Timor-Leste mak vizita dahuluk hosi Papa João Paulo II, Restaurasaun Independénsia no vizita Papa Francisco no ba dahaat Restus Mortais nu’udar lider Igreja katolika nian ne’ebé sai momentu istóriku ba nasaun Timor-Leste ida ne’e.
Restus mortais sira ne’ebé lori fila mai Timor-Leste inklui Dom José Joaquim Ribeiro, Monsenhor Martinho da Costa Lopes no Dom Alberto Ricardo da Silva. Dom Norberto, sira la mai hanesan ema estranjeiru, maibé mai fali ba “rai sira-nia rasik” no “uma sira-nia rasik”.
Nia hatete, Preladu Amu Bispu nain haat ne’e nia sakrifisiu no servisu iha tempu okupasaun nian ne’e sai importante ba povu Timor-Leste liu husi historia igreja Katolika nian hodi ba mundu tomak.
“Liafuan ne’e importante tebes tanba sira-nia moris, servisu no sakrifísiu iha Timor-Leste sai parte husi istória Igreja no povu Timor,” nia hatete.
Dom Norberto mos lembra kontribuisaun Dom Jaime da Silva, ne’ebé lidera Igreja Timor durante períodu importante ida iha istória.
Nia hateten katak Dom Jaime enfrenta situasaun difísil, inklui okupasaun Japonesa no destruisaun infraestrutura sira iha Dili. Maski kondisaun ne’e, nia kontinua organiza estrutura Diocese, haburas formasaun katekista no loke Semináriu Maior atu prepara lider Igreja ba futuru.
Dom Norberto hateten servisu Dom Jaime nian sai fundamentu importante ba formasaun lider sira ne’ebé agora kontribui ba Igreja no sosiedade Timor-Leste.
Depois Dom Jaime, Dom José Joaquim Ribeiro kontinua servisu nu’udar bispu Timor. Nia lidera Igreja durante períodu 1967 to’o 1977, inklui tempu konflitu polítiku no violénsia iha tinan 1975.
Iha homilia, Dom Norberto lembra istória ne’ebé Dom José Joaquim Ribeiro rasik konta kona-ba situasaun iha tempu konflitu, inklui bainhira nia vizita seminarista sira ne’ebé refújia iha Fatumaka.
Dom José mos kona-ba kondisaun povu iha Dili, ne’ebé sofre tanba violénsia, falta hahán no ema barak hetan ferimentu.
Iha momentu seluk, Dom José konta katak nia haree ema ida mate iha tasi-ibun no nia rasik hakoi ema ne’e tanba la iha ema seluk ne’ebé bele halo.
Nia mos kritika “julgamentu popular” ne’ebé akontese durante konflitu, ho apelu atu evita violénsia no hadomi malu.
Dom Norberto hateten katak mensajen sira ne’e hatudu Dom José nia koragem atu ko’alia hasoru injustisa no violénsia, maske nia rasik enfrenta situasaun difísil.
Depois Dom José, knaar lideransa Igreja kontinua ba Monsenhor Martinho da Costa Lopes, ne’ebé servisu iha períodu 1977 to’o 1983.
Monsenhor Martinho servisu iha Bobonaro no sai padre dahuluk iha área ne’e. Nia mos kontribui ba edukasaun liuhosi abertura Colégio Infante de Sagres iha Maliana, antes mai Dili no assume responsabilidade importante iha Igreja.
Durante okupasaun Indonézia, Monsenhor Martinho ko’alia ho lian maka’as hasoru violénsia no hahalok aat ne’ebé akontese iha Timor-Leste, inklui iha Kraras.
Tanba nia pozisaun, nia enfrenta presaun hosi autoridade Indonézia no ikus mai hasai hosi Timor-Leste. Nia ba hela iha Portugal to’o nia mate.
Dom Alberto Ricardo da Silva kontinua lideransa Igreja iha períodu ikus okupasaun Indonézia no tempu transisaun ba independénsia.
Dom Norberto lembra katak Dom Alberto enfrenta momentu difísil, inklui eventu 12 Novembru 1991, bainhira manifestasaun estudante no joven iha Santa Cruz remata ho ema barak mate no hetan ferimentu.
Dom Alberto, iha tempu ne’ebá, sai voz importante ida ba povu, liuliu iha defesa direitu ba moris no dignidade umana.
Iha nia lideransa, Dom Alberto mos ko’alia maka’as kona-ba planeamentu familiar no protesaun moris, no defende prinsípiu moral Igreja. Nia mos sai parte hosi movimentu sira ne’ebé hato’o pozisaun públika kona-ba matéria relijioza no moral.
Dom Norberto hatete, restus mortais bispu sira ne’ebé agora iha Timor-Leste la’ós deit restos ema sira ne’ebé mate ona, maibé sai símbolu ida ba Igreja no povu Timor-Leste.
“Agora sira la iha ona iha ita nia leet físikamente, maibé sira-nia restus mortais iha ita nia leet. Ita simu sira ho laran ksolok,” Dom Norberto hateten.
Legadu sira-nian bele sai inspirasaun ba jerasaun foun atu kontinua harii, hametin no haburas kreda Katólika no valores umanidade iha Timor-Leste.
Nia mos refere ba ensinamentu hosi Livro Daniel kona-ba ema matenek sira ne’ebé hanorin ema lubun boot atu lao iha dalan justisa no sai hanesan loromatan ba ema seluk.
Iha parte ikus homilia, Dom Norberto hato’o agradesimentu ba kontribuisaun no sakrifísiu hosi lider Igreja sira ne’ebé dedika sira-nia moris tomak ba Maromak no povu Timor-Leste.
Nia apela ba povu atu aprende hosi sira-nia ezemplu, liuliu kona-ba servisu ho laran tomak, fahe ho ema seluk, justisa, domin no perdãu.
“Restus mortais sira iha ona ita nia leet bele sai sinal ida atu sira hamutuk ho ita tanba ita ho sira halo ida deit,” nia hateten.
Dom Norberto mos husu deskulpa ba sala sira ne’ebé povu Timor-Leste halo no husu Maromak atu fo rohan-laek ba nasaun no povu ne’ebé kontinua lao iha mundu ida-ne’e.
Nia remata apelu atu povu Timor-Leste kontinua hadomi, servisu no hametin sira-nia unidade, hodi halo legadu hosi bispu no missionáriu sira sai matadalan ba jerasaun sira ne’ebé sei mai.
Jornalista: Aniceto da Silva
