Varanda / Teknolojia / FHT Diskusaun Hodi Hare Dezafiu Adosaun Kontestu Utilizasaun AI iha Timor-Leste

FHT Diskusaun Hodi Hare Dezafiu Adosaun Kontestu Utilizasaun AI iha Timor-Leste

Diretor Ezekutivu Fundasaum Hadomi Timor (FHT), Abrão Monteiru “Nicho Linux”

Dili, 26 Fevereiru 2026 – Diretor Ezekutivu Fundasaum Hadomi Timor (FHT), Abrão Monteiru “Nicho Linux”, hatete koalia konaba doasaun Atifisial Intelijen (AI) ne’ebé kontestu Timor-Leste ba dezenvolvimentu lao makas maibe AI sai hanesan plataforma ida hodi halo diskusaun ba Artifisial Intelijen AI ne’ebé instituisaun estadu sira infrenta hela inklui mos ba komunidade sira

“Iha mesa redonda ida ne’e ko’alia barak liu konaba dezafiu Adosaun AI Kontestu Timor-Leste nian ita hatene katak desenvolvimentu la’o maka’as no evolusaun la’o lalais tebes maibe liu-liu hanesan atifisial inteligen ne’ebé maka dadauk ne’e ita Timor-Leste mos hanesan utilija plata forma sira ne’e maibe ita nia diskusaun oin loron ne’e ita atu hare liu konaba nia lakunas no nia dezafius sira ne’ebé maka ita nia estadu ka Governu enfrenta hodi ita defisil atu ba iha adosaun AI ne’e rasik, Adosaun AI la’os de’it katak ita uja chat beat no email uja AI lae ita presisa hare konaba oinsa AI ne’e bele influensia duni ba servisu publiku bele fo duni solusaun iha ita nia problema ne’ebé maka kompleksu por exemplo iha Ministerio sira instituisaun, kompanha ka iha Industria”Dehan Diretor Ezekutivu Fundasaun Hadomi Timor (FHT), Abrao Monteiro Nicho Linux, iha salaun HAK Farol Dili

Alende existensia Artifisial Intelijen (AI) hodi bele hafasil desizaun sira maibe Timor-Leste nia kontestu dezafiu ne’ebé barak liu akontese mak infraestrutura dijital tanba ne’e AI sai efetivu liu bainhira iha dadus dijital no la iha dadus dijital AI labele halo servisu

“Durante ne’e resolve problema sira talves han tempu ne’ebé ho ezistensia AI bele hafasil desisaun sira bele halo lalais desisaun sira entaun Timor-leste nia kontestu dezafiu barak mak ita sei hasoru ida maka ita nia infraestrutura digital ne’e rasik segunda maka importante liu konaba digitalijasaun tanba AI hakarak ka lakoi nia sei efetivu liu bainhira iha dadus digital bainhira laiha dadus digital maka AI mos la bele servisu efetivu entaun kontestu Timor-leste ne’e ita nia servisu esforsu ne’ebé maka Governu halo liu husi Governu eletroniku maibe antes Fundasaun Hadomi Timor hare katak seidauk masimu digitaliza servisus sira digitalija instituisaun sira nia dadus entaun sei defisil ba Governu mos oinsa atu halo Adosaun ba AI hodi ajuda Governu hodi foti desisaun ne’ebé maka lalais ho AI ne’ebé maka iha”
Enkuantu Sosiedade Sivil Fundasaun Hadomi Timor (FHT) hare oinsa diskuti hamutuk konaba dezafiu sira ne’e hodi kria no elabora rekomendasaun estratejiku nune’e rekomenda ba parte Governu aselera lalais planu basiku sira ne’e

“Husi Fundasaun Hadomi Timor hare katak oinsa ita atu bele hare nia dezafiu sira ne’e diskuti hamutuk para ita bele kria elabora rekomendasaun sertejiku balun nune’e rekomenda ba Governu atu aselera planu baziku ne’ebé sira tenke halo atu ita bele lalais hodi bele halo Adosaun ba AI atu bele ajuda duni ba iha ita nia servisu publiku servisu loro-loron ninian ne’ebé AI bele mos ajuda ona”Hateten Nia.

Artifisial Intelijen (AI) mosu laos iha vantagen deit maibe mos iha desvantajen, utilizasaun tuir nia koñesimentu no sei iha benefisiu ba ita no halo balansu ho evolusaun sira ne’e

“AI laos deit lori oportunidade ka vantagem ba ita talves mos iha nia desvantagem, desvantagem laos dehan katak AI maka iha nia desvantagem neeba maibe tan deit nia konesimentu laiha balansu ho evolusaun ne’ebé maka iha ho teknologia entaun talves ita utiliza sala, ita utiliza ba buat ida ne’ebé maka la tuir lolos atu bele uja por exemplu ita uja mos ba iha desinformasaun talves ita hatene katak Finsi agora dadauk barak maka akontese kuase Timor semana-semana halo premiu lotario hanesan mos scan sira ne’e hotu kuase hahu uja ona AI hodi generetion informasaun sira ne’e” Dehan Abrao Monteiro.

Diretor Exekutivu TIC Timor, Venancio Pinto hateten, Timor-Leste sai membru ASEAN ho %100 entaun setpr importansia mak AI hodi koalia konaba server seguransa, tanba Ao mos iha desvantajen no vantajen maibe depende ba utilizador sira hodi nune’e la bele halo publiku sai konfuzaun aplikasaun Ai ne’e

“Esforsu hela konaba AI ita alina mos programa ASEAN nian tanba Timor-leste sai nu’udar membru ASEAN ne’ebé maka 100 pursentu ful ona nu’udar membru entaun Timor-leste hakarak ka lakoi tenke Alina ho programa ne’ebé maka ASEAN nian konaba iha setor hira kedas maka sai importansia ida maka AI ida maka ita koalia konaba Server seguransa, Intermus ida ne’e AI ne’e iha vantagem iha mos desvantagem depende ba ita ne’ebé utiliza ne’e hakarak utiliza ba meus saida iha area hotu AI fasilita soke intermus utilizasaun maka fila ba konsensia umanu nian maioria uja sala lori halo muda ema nia barak liu tan uja AI desfama lideransa sira nia foto ida ne’e servisu husi AI nian AI ne’e fo vantagem bele mos desvantagem” Diretor TIC Timor

Estudante Nelson Lay da Silva, nu’udar partisipante ba eventu refere apresia hodi kadernija no kapasita talentu atu utiliza AI ho diak hodi hafasil sira nia prosesu aprendizajen iha Universidade nune’e bele hatene klean liu konaba Artifisial Intelijen (AI) ne’e

“Nuudar partisipante no nuudar estudante ida hodi partisipa iha Worksop refere tanba ligado ho AI tanba ita hatene agora dadauk ne’e AI lao maioria iha ita nia nasaun ida ne’e estudante barak maka utilija AI entaun presisa iha konesimentu ne’ebé maka klean ligado ho AI tanba ne’e para oinsa ita atu utilija AI ne’e tuir nia fatin no mos tuir dalan, ita hatene katak kontestu AI dala ruma maioria joven barak maka utilija ba iha parte negativo entaun oinsa liu husi Worksop ida ne’e atu fasilita ami joventude sira atu bele oinsa gainha ami nia esperensia atu hatene oinsa utilija AI tuir nia fatin” nia hakotu

Jornalista : Aniceto Da Silva

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top