
DILI, 26 Outubru 2026 — Sekretaria Estadu ba Igualdade (SEI) organiza Semináriu Nasionál hodi komemora dala 50 Loron Nasionál Feto Timor-Leste, ne’ebé kada tinan komemora iha loron 3 fulan Novembru. Komemorasaun ne’e la’ós atu selebra de’it, maibé mós atu valoriza sira nia luta, sakrifísiu no kontribuisaun feto sira nian iha prosesu libertasaun nasionál no dezenvolvimentu nasaun.
Diskursu Sekretária Estadu ba Igualdade (SEI), anteriór no atual Vise-Ministra Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI), Céu Brites, hatete katak semináriu nasionál ne’e ho tema “Feto Timor-Leste: Selebra Tinan 50 Igualdade no Inkluzaun” sai oportunidade atu reflete kona-ba progresu ne’ebé Timor-Leste alkansa ona iha promosaun igualdade jéneru, no dezafiu sira ne’ebé presiza kontinua rezolve atu garante direitu no oportunidade hanesan ba feto hotu-hotu.
Sekretariu Estadu Igualidade mós fó omenajen espesiál ba saudosa Maria Tapó, membru Organizasaun Populár Feto Timorense (OPMT), ne’ebé mate iha liña frente iha loron 3 Novembru 1975. Loron ne’e sai referénsia ba komemorasaun Loron Nasionál Feto, ne’ebé hahú iha tinan 1976.
Nia dehan katak SEI rekoñese kontribuisaun importante feto sira nian iha Frente Armada, Frente Klandestina no Frente Diplomátika durante luta ba libertasaun Timor-Leste.
“Feto sira iha Frente Armada suporta luta iha kondisaun difísil, feto sira iha Frente Klandestina lori informasaun, organiza apoiu no enfrenta risku, enkuantu feto sira iha Frente Diplomátika lori povu Timoroan nia lian ba komunidade internasionál,” dehan vise Ministra Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI), Céu Brites iha Centro Convenção Dili (CCD)
Nia esplika katak, testamuña no istória feto sira ne’ebé partisipa iha luta libertasaun nasionál iha valór boot ba edukasaun no memória koletiva. Tanba ne’e, istória hirak-ne’e presiza dokumenta ho rigor no respeitu, atu jerasaun foun komprende feto sira-nia papél iha harii nasaun Timor-Leste.
“Liberdade mak rezultadu husi unidade, solidariedade no sakrifísiu povu tomak. Tanba ne’e, ita-nia responsabilidade mak transforma memória istórika ba asaun konkretu atu defende direitu feto, hametin lideransa no garante oportunidade hanesan ba jerasaun ohin no futuru,” nia dehan.
Nia haktuir katak, Timor-Leste halo ona progresu importante iha rekoñesimentu direitu feto nian, ne’ebé konsagra iha Konstituisaun, lejislasaun, polítika públika no kompromisu internasionál. Feto sira kontribui ona iha Parlamentu Nasionál, Governu, administrasaun públika, edukasaun, saúde, agrikultura, negósiu no lideransa komunitária.
Maski nune’e, feto sira sei enfrenta dezafiu iha asesu ba edukasaun, empregu, kapitál, merkadu no pozisaun lideransa. Iha área rurál, responsabilidade kuidadu família no servisu doméstiku ne’ebé dala barak la hetan remunerasaun bele limita feto sira-nia oportunidade atu dezenvolve kapasidade no partisipa iha prosesu foti desizaun.
Nia mós afirma katak, violénsia bazeia ba jéneru no diskriminasaun kontinua sai dezafiu ne’ebé ameasa feto sira-nia seguransa, dignidade no liberdade. Tanba ne’e, presiza hametin prevensaun, protesaun ba vítima no sobrevivente, servisu referál no asesu ba justisa.
“SEI mós apela ba família, lideransa komunitária, instituisaun Estadu no sosiedade sivíl atu hamutuk prevene violénsia no promove kultura respeitu iha sosiedade. Igualdade tenke konkretiza iha oportunidade, orsamentu, programa no servisu públiku ne’ebé responde ba nesesidade sidadaun hotu-hotu,” nia afirma.
Atu harii Timor-Leste ne’ebé inkluzivu no sustentável, SEI identifika prioridade lima ne’ebé presiza hetan atensaun husi Governu no parseiru sira.
Primeiru, garante asesu ba edukasaun ho kualidade, formasaun profisionál, literasia dijitál no dezenvolvimentu lideransa ba labarik-feto no feto foin-sa’e sira.
Segundu, haburas oportunidade ba feto rurál, agrikultora no empreendedora sira atu asesu ba kapitál, kréditu, teknolojia, formasaun no merkadu, no promove fahe responsabilidade kuidadu família entre feto no mane.
Terseiru, hametin oportunidade ba feto sira atu lidera no partisipa iha prosesu foti desizaun iha nivel nasionál, munisipál, suku, aldeia no setór privadu.
Kuartu, hametin implementasaun lei, edukasaun kona-ba igualdade, servisu protesaun no apoiu ba sobrevivente violénsia, ho garantia ba dignidade, seguransa no asesu ba justisa.
Kintu, integra perspetiva jéneru no inkluzaun sosiál iha planeamentu, orsamentu no avaliasaun programa, ho dadus ne’ebé fahe tuir seksu, idade no ema ho defisiénsia, atu garante katak desizaun públika bazeia ba evidénsia.
Nia haktuir katak, implementasaun prioridade hirak-ne’e presiza kooperasaun entre Governu, Parlamentu Nasionál, instituisaun justisa, setór privadu, organizasaun feto, sosiedade sivíl, parseiru dezenvolvimentu no komunidade.
Tanba ne’e, SEI hein katak semináriu nasionál ne’e bele produz rekomendasaun konkretu, prioridade klaru no kompromisu ne’ebé bele implementa no avalia, atu rezultadu diskusaun sira lori mudansa real ba feto no labarik-feto sira-nia moris.
komemorasaun Loron Nasionál Feto ba dala 50 tenke sai momentu atu reafirma kompromisu hamutuk, atu garante katak labarik-feto sira bele aprende iha ambiente seguru, feto foin-sa’e sira bele atinje sira-nia mehi, no feto sira bele lidera no partisipa iha prosesu foti desizaun.
Nia mós defende katak feto rurál sira tenke hetan oportunidade atu dezenvolve sira-nia ekonomia, feto ho defisiénsia tenke hetan oportunidade hanesan, no feto hotu-hotu tenke bele moris livre husi violénsia no diskriminasaun.
Nune’e, SEI reafirma kompromisu atu kontinua servisu hamutuk ho parseiru hotu-hotu hodi promove igualdade jéneru, empoderamentu feto no inkluzaun sosiál iha Timor-Leste.
“Ita-nia istória fó korajen, ita-nia progresu fó esperansa, no ita-nia responsabilidade obriga ita atu kontinua luta. Tanba ne’e, feto Timor-Leste tenke kontinua hametin unidade no solidariedade atu atinje igualdade no inkluzaun. Ami feto Timor-Leste sei la rende, sei luta nafatin to’o atinje igualdade no inkluzaun,” nia konklui.
Semináriu Nasionál ne’e hetan partisipasaun husi Prezidente Komisaun F iha Parlamentu Nasionál, ne’ebé trata asuntu Edukasaun, Saúde, Seguransa Sosiál no Igualdade Jéneru, parseiru internasionál no nasionál sira, Sosiedade Sivíl, PNTL, F-FDTL, Komissariu CAC, Prezidente INDICCA, reprezentante Igreja Katólika, Asosiasaun Ema ho Defisiénsia, Estudante Universitáriu sira iha Dili, no membru Rede Referál sira husi Ministériu sira.
Jornalista: Aniceto da Silva