DILI, 29 Outubro 2026–Projetu Coffee and Agroforestry Livelihood Improvement Project (CALIP), ne’ebé implementa husi tinan 2022 to’o 2026, remata ona, maibé apoiu ba dezenvolvimentu setór kafé iha Timor-Leste sei kontinua to’o tinan 2030, ho finansiamentu adisionál US$ 4,9 milloens atu haforsa produsaun kafé, hadia moris agrikultór sira no promove dezenvolvimentu agrofloresta sustentável.
Sekretariu Estadu Peska (SEP), Domingos da Conceição Dos Santos hatete katak, workshop ne’e ligadu ho Projetu Coffee and Agroforestry Livelihood Improvement Project (CALIP) nian ne’ebé hahu iha tinan 2022-2026 termina ona hodi fahe informasaun no rejultadu husi programa ka projetu ne’e no mos atribui ekipamentus ne’ebé ekipa sira uja iha terenu
“Workshop ida ohin liu husi programa CALIP nian ligadu ho terminasaun misaun hahu husi 2022 mai too 2026, portantu sira nia servisu termina ona tanba ne’e mak sorumutu ida ne’e atu partilla informasaun mesmu tempu atu atribuisaun ba ekipamentu sira ne’ebé maka liu husi programa CALIP nian iha atu ba ita nia ema sira ne’ebé mak halo operasoens iha terenu” dehan Sekretariu Estadu Peska (SEP), Domingos da Conceição Dos Santos ba jornalista sira iha Workshop ne’e iha Comoro
Nia dehan katak, Projetu Coffee and Agroforestry Livelihood Improvement Project (CALIP) ne’e atu dezenvolve kafé iha Timor-Leste sira ne’ebé iha Munisipiu mak hanesan Aileu, Likisa, Ermera, Manufahi, Ainaro no Bobonaro
“Projetu ne’e foka ba oinsa atu bele dezenvolve kafé hodi hadia vida moris povu agrikultura sira liu-liu sira ne’ebé mak kuda kafé. Enkantu projetu ne’e implementa iha Munisípiu nen hahu husi Aileu, Likisá, Ermera Manufahi Ainaro ho Bobonaro munisipiu nen projetu CALIP ne’e tama iha ne’ebá” nia dehan
Enkuantu projetu hahu husi tinan 2022 to 2026 ne’e remata ona maibe sei iha kontinuasaun ba tinan 2030 tanba sei hetan apoiu ho Orsamentu 4.9 milloes ba tinan haat nian hodi nafatin ba kuda kafé sira no atividade sira seluk.
Iha sorin sorin seluk Diretor Nasional ADB, Artur Andgsiar afirma katak, fo Agradesimentu ba Ministeriu Agrikultura Pecuaria, Peska no Floresta ne’ebé organiza ona workshop importante ida ne’e tanba lideransa forte hodi implementa Projetu Coffee and Agroforestry Livelihood Improvement Project (CALIP) ne’e hodi hadia povu nia moris liu husi kuda kafé ho Agroforesa nian
“ha’u hakarak hato’o agradesimentu sinseru husi ADB ba Ministériu Agrikultura, Pecuária, Peska no Floresta tanba organiza workshop importante ida-ne’e no tanba nia lideransa forte durante implementasaun Projetu Hadia Moris Kafé no Agroforesa, ka CALIP. Ha’u mós hakarak rekoñese apoiu valiozu husi Governu Japaun no kompromisu parseiru hotu-hotu ne’ebé kontribui ba susesu projetu nian” nia afrima
Liu husi workshop ohin loron nian fó oportunidade importante ida atu refleta kona-ba alkansadu no foti lisaun husi implementasaun, no identifika prioridade sira ne’ebé sei ajuda atu garante sustentabilidade no impaktu kontinuál husi investimentu sira iha setór kafé Timor-Leste nian.
Nia dehan katak, objetivu husi workshop ne’e iha semana kotuk liu ba ADB priviléjiu boot atu partisipa no visita kampu MALFF ho Autoridade Lokal, ekipa tekniku no komunidade agrikultura hodi hare produsaun kafé sira iha terenu
“Objetivu sira-ne’e mak sentru workshop ida-ne’e nian. Iha semana sira liu ba, ADB iha priviléjiu atu partisipa iha vizita kampu hamutuk ho lideransa MALFF, autoridade lokál, ekipa téknika, no komunidade agrikultór sira iha área produsaun kafé nian. Vizita sira-ne’e fó oportunidade valiozu ida atu rona direitamente husi agrikultór sira no observa progresu ne’ebé halo iha terrenu” nia dehan
Esperiénsia sira husi CALIP mós afirma fila fali lisaun importante ida: hadia setór kafé nian la’ós de’it kona-ba aumenta produsaun. Nune’e mós kona-ba hametin reziliénsia, promove sustentabilidade ambientál, kria oportunidade ekonómiku, no garante katak benefísiu dezenvolvimentu nian atinje membru hotu komunidade sira iha area rurál nian.
Nune’e mós, futuru indústria kafé Timor-Leste nian sei depende ba nia kapasidade atu envolve no inspira joven sira. Liuhusi apoia joven sira ho koñesimentu, abilidade, inovasaun, no oportunidade ekonómiku viável, ita bele ajuda halo agrikultura no agronegósiu sai dalan atrativu ba jerasaun tuir mai. Tanba ne’e, investe iha joven sira mak investimentu iha kompetitividade no sustentabilidade prazu naruk setór kafé Timor-Leste nian.
Nia hatete katak ADB kontinua fó apoiu ba projetu Coffee and Agroforestry Livelihood Improvement Project (CALIP) tanba iha rejulatdu ne’e diak no kontinua sai parseiru ba Ministry of Agriculture Livestock, Fisheries and Forestry (MALFF).
“ADB kontinua komprometidu atu apoia objetivu sira-ne’e. Ami enkorajadu husi rezultadu no lisaun sira ne’ebé mosu husi CALIP no kontente atu kontinua ami-nia parseira ho MALFF no partisipante seluk bainhira esforsu sira avansa iha Finansiamentu Adisionál. Faze tuir mai aprezenta oportunidade la’ós de’it atu konsolida realizasaun sira maibé mós atu hametin liután produtividade, reziliénsia klimátika, oportunidade merkadu, no partisipasaun inklusivu durante kadeia valór kafé nian” nia Konklui
Jornalista: Aniceto da Silva