Dili, 08 Outubru 2026 — Asosiasaun Jornalista Timor-Leste (AJTL) hamutuk ho La’o Hamutuk realiza briefing ba jornalista sira kona-ba Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027, ho apelu ba mídia atu sai investigativu no kritiku iha kobertura, liuliu iha prosesu alokasaun no ezekusaun orsamentu públiku
Sekretáriu Jerál AJTL, Joaquim de Fátima Coutinho hatete katak, atividade ne’e nu’udar espasu ida atu Jornalista sira ho sosiedade sivil bele halo diskusaun no objetivu seluk mak sosiadade sivíl bele fahe sira koñesimentu kle’an kona-ba prosesu orsamentál estadu nian, ba tinan 2027.
“Atividade média briefing ne’ebé AJTL hamutuk ho sosiedade sivíl La’o Hamutuk hodi fó ba jornalista sira, ida ne’e nu’udar espasu ida atu halo diskusaun kona-ba OJE 2027 ne’ebé Governu sei aprezenta iha Parlamentu Nasionál, iha tempu besik, “dehan Sekretáriu Jerál AJTL Joaquim de Fátima Coutinho hafoin Albertura Média briefing ne’e hala’o iha salaun Fokupers, Farol
Nia dehan papél média no sosiedade sivíl hanesan pilár demokrasia, hodi halo kontrolu sosiál ba dezenvolvimentu iha nasaun ida.
“Papél média no sosiedade sivíl importante tebes, hanesan kontrolu sosiál ba ita nia dezenvolvimentu iha Timor-Leste, liu-liu kona-ba Orsamentu Jerál do Estadu, tanba ne’e mak ita realiza nune’e kolega Jornalista sira bele aumenta sira nia koiñesementu,” Nia dehan.
Nia informa liuhusi enkontru ho La’o Hamutuk, AJTL espera fahe koñesimentu no diskute hamutuk importánsia kontrolu sosiál ba dezenvolvimentu nasionál, la’ós de’it iha faze aprovasaun maibé to’o ezekusaun.
“AJTL espera atu fahe koñesimentu no diskute hamutuk kona-ba importánsia sosiedade sivíl no média bele halo kontrolu sosiál ba dezenvolvimentu nasionál, liu-liu iha prosesu preparasaun, aprovasaun no ezekusaun OJE,”nia informa.
Tanba OJE 2027 agora iha faze finál preparasaun no sei lori ba Parlamentu Nasionál, tanba ne’e média no sosiedade sivíl presiza komprende didi’ak konteúdu no alokasaun sira.
“OJE 2027 agora Governu prepara ona no hein atu aprezenta ba Parlamentu Nasionál. Tanba ne’e, média no sosiedade sivíl presiza komprende di’ak kona-ba konteúdu no alokasaun orsamentu, atu bele hala’o kontrolu liuhosi informasaun no advokasia. Bainhira orsamentu lori ona ba Parlamentu Nasionál no depois iha tinan oin sei hala’o ezekusaun, hanesan média no sosiedade sivíl ita tenke kontrola liuhusi informasaun no advokasia, hodi nune’e ita bele kontribui ba ita nia rai, liu-liu ba dezenvolvimentu nasionál Timor-Leste,” nia haktuir.
Nia afirma enkontru ne’e la’ós de’it fahe informasaun, maibé hametin kooperasaun entre média no sosiedade sivíl, hodi bele kontinua kontribui liuhosi informasaun ne’ebé di’ak ba públiku.
“Ha’u hein katak ho ita nia sorumutuk ida ne’e, ba oin ita bele hala’o ita nia servisu ho di’ak liután no bele kontribui ba dezenvolvimentu nasionál liuhosi informasaun, tanba ne’e iha briefing ne’e, La’o Hamutuk aprezenta analiza katak OJE 2027 mak dahuluk uza metodolojia foun bazeia ba prioridade polítika 28 no estimativa plurianuál, ho tema “Hametin Reziliénsia liuhosi Transformasaun: Diversifika Ekonomia ba Futuru Sustentavel”.Nia afirma.
Alinde ne’e mós NGO La’o Hamutuk hato’o rekomenda hodi hasa’e alokasaun ba agrikultura husi 1,9% iha 2026 ba númeru boot liu atu atinji meta 50% produsaun lokál fornese konsumu rai-laran to’o 2028, inklui produsaun fini lokál 20% iha 2027 to’o 50% iha 2030.
“Rekomendasaun seluk mak aloka 3-5% ba grupu juvenil, 20% ba teknolojia, 30% bolsu FDCH ba teknolojia, 3% ba konservasaun bee-matan no harii infraestrutura retensaun bee 10-15% to’o 2032. AJTL konsidera informasaun ne’e importante tebes ba jornalista atu la halo de’it notísia serimoniál, maibé halo analiza kritika no fact-checking ba promesa Governu kona-ba diversifikasaun ekonomia no soberania ai-han”Nia relatá.
Iha fatin hanesan Peskizadora NGO La’o Hamutuk, Marta da Silva hatene katak, media Briefing ne’e importante los ba Jornalista sira oinsá maka sira bele halo kobertura kle’an, tanba ne’e La’o Hamutuk ho AJTL fasilita formasaun ida ne’e atu bele hasa’e Jornalista sira nia koñesimentu konaba OJE 2027 nian
“Tanba durante ne’e, ami nia observasun mós dadus barak informasaun sira ne’ebé maka média sira foti ne’e, ko’alia barak liu kona ba autór ka ko’alia liu kona ba ema boot sira nia opiniaun públiku, maibé dala ruma ita la sukat ho dadus ne’ebé mak kredivel liu nune’e ita lori atu husu ba sira. Tanba ne’e mak ha’u hanoin iha média briefing ne’e bele fahe informasaun detallu liga ba polítika fisikal no orsamentu jerál, diversifika ekonomia no mós projetu mineiru ne’ebé mak agora dadauk la’o iha ita nia rai no explorasaun iha fatin-fatin ida ne’e importante liu,” dehan Peskizadora NGO La’o Hamutuk Marta da Silva.
Nia dehan katak, durante ne’e Jornalista sira kobertura maibé ladún mazimu tanba ne’e husu Jornalista sira tenke sai Jornalista ne’ebé investigativu nune’e bele iha influénsia husi públiku.
“Tanba, ha’u hakarak Jornalista sira tenke Jornalista sira ne’ebé mak investigativu liu, bainhira sira tuir ba asunto ida tenke duni tuir to’o hotu, atu duni tuir to’o hotu ho di’ak, ita tenki-ser iha evidénsia ho dadus para, ita bele iha relevante no ita bele husu bazeia ba evidensia no bazeia ba observasun no peskiza iha terenu, ida-ne’e maka ha’u hakarak mós atu fahe importánsia molok orsamentu ne’e debate imi mós bele iha ona báziku orsamentu nune’e orsamentu ba Parlamentu, sé imi entrevista ho membru governu no Parlamentu, informasaun bázika sira imi iha ona,”Nia dehan.
Nia haktuir katak, tanba ne’e NGO La’o Hamutuk hanoin sei ko’alia ho Presidente AJTL iha futuru sei organiza tan, nune’e jornalista sira mós bele hatene, maibé tenke mai ho topiku
“Sé ita hakarak halo kle’an liu tan, ba futuru ita iha oras rua de’it la iha problema, maibé tenke iha sub topiku, ezemplu ita hakarak topiku saida, ita ko’alia kle’an tiha, nune’e ita bele ko’alia kle’an liu, sé ita ko’alia saúde ne’e saida-saida, depois edukasaun mós nune’e, ba mós diversidade ekonomia mós hotu, ita ita tenke hatene ita nia kondisaun real ne’e mak oinsá, ida mak importánsia husi média briefing ne’e” Nia konklui.
Entrentantu iha Média briefing organizasaun husi Assosisaun Jornalista Timor-Lorosa’e (AJTL), ne’ebé hetan partisipasaun husi membru AJTL, estudante Universidade no mós sosiedade sivil sira.
Jornalista: Aniceto da Silva
