Varanda / Munisípiu / Komunidade Suku Tapo Memo Konsumu Bee Merak Iha Mota Laran

Komunidade Suku Tapo Memo Konsumu Bee Merak Iha Mota Laran

Komunidade suku Tapo Memo Konsumu bee Merak deit iha mota laran ba nesesidade lor-loron nian. Foto// Media Tour

Maliana 01 Outubru 2026-Komunidade iha Suku Tapo Memo, Postu Administrativu Maliana, Munisípiu Bobonaro, to’o agora seidauk asesu ba bee-moos. Komunidade sira nafatin uza bee merak ne’ebé hetan husi mota laran ba nesesidade loroloron, inklui tein, fase roupa no haris. kuaze tinan liman ona tanba bee mós ne’ebé mak fornese ba komunidade sira la mai nune’e komunidade sira tenke konsumu bee mota maske la iha ijine.

Komunidade Agostinha Brisella hatete, durante ne’e bee móos la iha nune’e, komunidade sira uza bee mota hodi han, haris tanba bee Pam ne’ebé fornese husi BTL.Ep ne’e avaria hela no seidauk rezolvidu. Tempu udan hafoin bee Pam mai maibé tama ona tempu bailoron bee la iha, entaun sira tenke konsumu bee mota maske fo impaktu ba saude

“Ami bee la iha, ami nia tornera la sai ida atu uza ba nesesidade loron entaun ami mai iha mota hodi fase roupa no kuru hodi uza ba nesesidade loron nian, bee tronera bainhira udan mai entaun ne’e móos maibé agora bailoron bee la mai entaun ami tenke mai kuru iha ne’e hodi uza ba tein, haris no hemu loron mak uza bee mota de’it,” dehan Agostinha Brisella ba ekipa Jornalista media tour sira iha mota laran

Bee Merak ne’ebe komunidade konsumu liga Bomba bee nian ho Ahi eletrisidade hafoin ba komunidade nia kada uma kain. Foto// Media Tour

Nia dehan, kada loron komunidade sira maioria ba kuru bee-moos iha mota laran maske ho distansia ne’ebé dook sira tenke la’o ain tanba bee la iha.

“Loro-loron ami tenke mai kuru bee iha ne’e, ami la’o mesak la ta’uk ida, tanba tempu bailoron mai tenke mai, bee la iha ne’e ami nia oan sira dader atu ba eskola tenke mai haris tiha mota mak ba fali hodi hatais ba eskola, tanba bee la iha entaun sira ba haris ne’ebé” nia dehan.

Iha fatin hanesan Domingo da Cruz hato’o sira nia preokupasaun ba parte relevante sira hodi fornese bee-moos ba komunidade iha suku Tapo Memo, tanba bee-moos kuaze tinan ida resin la iha ne’ebé komunidade sira uza deit bee mota hodi konsumu ba neseidade loro-loron nian.

“Durante tinan ida nia laran bee la iha, ami fase roupa mai mota de’it, tanba ne’e husu ba na’in ulun sira bele tau matan ba ami dada mai nia bee mós ba ami nia suku, tanba semana ida ami ba kuru bee iha mota dala rua, “dehan Domingo da Cruz.

Komunidade Tarcisiu de Jesus, relata preokupasaun ne’eb e durante ne’e sira konsumu deit bee mota ho kualidade ne’ebe merak no la iha ijene ba komunidade. foto// Media Tour

Iha sorin seluk komunidade, Tarcisiu de Jesus hatete, iha tinan 2019 bee ne’ebé  fornese husi BTL.Ep hahú la funsiona ona, tanba ne’e komunidade hamutuk uma-kain 27 tau hamutuk osan hodi hola matéria hanesan (Matabomba) inklui liga ahi eletrisidade atu bele dada bee ba sira nian fatin. Maibe konstrusaun irigasaun Maliana II afeita hodi taka tiha bee posu. Tanba ne’e komunidade tau fali $15 hodi sosa material foun

“Uluk iha 2019, bee pam la sai, entaun uma-kain 27 kada uma-kain $250, hodi sosa mangera ho matabomba no mós kontra ahi nian, hafoin iha konstrusaun irigasaun Maliana II taka tiha bee posu, entaun sira tau fali $15 hodi sosa mangera no mós posu foun ida hodi fornese bee mós ba sira, maibé la ijine tanba labarik sira ba nanin iha laran, depois labarik ba halimar ema boot sira tau lasu ba boek, entaun to’o bee ne’e sai merah tiha hanesan ne’e,” hatete Tarcisiu de Jesus.

Xefe Suku Tapo Memo, Joaquim da Silva.

Hatan ba preokupasaun komunidade mak, Xefe Suku Tapo Memo, Joaquim da Silva rekoñese komunidade sira iha suku Tapo Memo problema primeiru mak bee móos, maibé agora dadaun PDIM Munisípiu Bobonaru halo hela reabilitasaun ba bee matan rua bee matan Lahuk no Bolo-Kama ne’e kuaze atinji ona 40%.

“Bee matan ida naran Bolo-kama no bee matan ida naran Lahuk, agora daudaun ne’e kompaña halo hela kuaze 40%, maibé volume bee mak ladún sufisiente, entaun komunidade rasik ke’e bee matan iha mota laran, no sira fó forma grupu mak dada mai sira nia hela fatin,” dehan Xefe Suku Tapo Memo Joaquim da Silva.

Nia dehan agora daudaun irigasaun Maliana II mós agora halo hela reabilitasaun maibé seidauk prontu, entaun komunidade sira dada bee iha mota laran.

“Ne’ebé agora daudaun ne’e ha’u nia populasaun infrenta hela konaba bee hemu, bee han, no bee haris tanba ha’u nia populasaun sira kuaze tinan haat ona maka, sira la asesu bee móos maibé iha tinan ida mak foin halo reabilitasaun ne’e,” Nia dehan.

Nia esplika, agora bee oan ne’ebé BTL. Ep oferese ba komunidade sira la ba no governu hakarak populasaun mak jere, maibe rekurusu la to atu jere tanba ne’e mak la hetan atensaun husi governu lokál, nune’e komunidade konsumu bee mota maibe sira kee liu 6 no 7 metru

“Tanba governu nia hakarak ne’e tenke populasaun mak tenke jere, sé atu fó ba populasaun mak atu jere ne’e oinsá, sira nia rekursu la too oinsá Governu bele motiva para sira bele jere nia bee ne’e rasik, tanba bee mota sira atu konsumu maibé sira tenke ke’e mais menus 6 ou 7 metrus mak foin dada mai,”Nia esplika.

Tanab iha tinan haat liu ba bee ne’e aat tiha maibé autoridade lokál ba Autoridade Munisípiu Bobonaru maibé tanba Munisípiu Bobonaru ne’e iha suku 50.

Alende ne’e Governu lokal hare liu ba suku ne’ebé esensial liu, maibe iha tinan ne’e Autoridade lokal hetan PDIM hodi halo reabilitasaun ba bee matan rua ho $1,58 mill

“Entaun sira haree liu ba suku ne’ebé maka esensiál liu tanba ne’e mak iha tinan ida ne’e ha’u hetan netik PDIM ida mak halo rehabilitasaun ba bee matan rua ohin ha’u hatene tiha ona ho orsamentu $1,58 mill ho durasaun fulan orsamentu 2026,” Nia haktuir.

Presidente Autoridade Munisipiu Bobonaro, Paulo Moniz Maia. Foto// Media Tour

Parte husi Governu Lokal, Presidente Autoridade Munisipiu Bobonaro, Paulo Moniz Maia relata, konaba bee-moos ne’e husi estatistika husi hatudu Elnino atu mosu, no tempu agora rai manas nune’e agora dadaun ne’e iha Maliana laran kuaze bee maran hotu.

“koalia konaba bee-moos ita hotu hatene katak agora dadauk ita mos rona husi parte matenek nain sira dehan buat ida Elnino ne’e atu mosu, ita mos hatene katak rai agora manas tebes, rai manas ida ne’e mak sei kontinua klaru ke bee ne’e sei menus ba bebeik agora dadauk mos bee hemu ne’e maliana lara kuaze bee maran hotu bee maran hotu impaktu ida husi irigasaun maliana I ne’e komu naksobu entaun sei iha area reabilitasaun hela seidauk remata tanba ne’e mak bee kanu la tama entaun bee maran hotu” nia relata

Iha Postu Maliana sai preokupasaun boot ba bee moos, tanba bee mak sai save ema hotu-hotu nia moris loro-loron nia ne’ebé importante ba komunidade nia moris mak bee-moos, tanba dadaun ne’e husi Maliana I sai impaktu boot tanba irigasaun nakfera no iha hela reabilitasaun no mos iha Maliana II irigasaun mos prosesu reabilitasaun

Tuir observasaun ba media tour ne’ebé organiza husi Asosiasaun Jornalista Timor-Leste (AJTL) iha terenu nota katak komunidade kuaze maioria konsumu de’it bee mota, ne’ebé merak no la iha ijine ba saúde públiku.

Jornalista: Aniceto da Silva

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top