Varanda / Munisípiu / PAM Bobonaru Enkoraja Joven Sira Halo Teste HIV Molok Namora

PAM Bobonaru Enkoraja Joven Sira Halo Teste HIV Molok Namora

Presidente Autoridade Munisipiu Bobonaro, Paulo Moniz Maia. (Foto Media Tour)

Maliana, 02 Outubru 2026–Presidente Autoridade Munisípiu Bobonaru, Paulo Moniz Maia, husu ba joven sira atu halo teste raan antes atu hahú relasaun namora, atu sira bele hatene sira-nia estatutu kona-ba HIV-SIDA

Paulo Moniz Maia hatete katak, namora mak direitu ema nian, maibé joven sira presiza kuidadu-an no konsidera saúde nu’udar prioridade.

“Na’in rua ne’e di’ak liu ba teste raan. Se na’in ida hetan rezultadu positivu, di’ak liu atu la kontinua relasaun dook husi risku. Hau nia hanoin mak atu joven sira ho idade produtivu bele kuidadu-an, tanba HIV-SIDA la hili ema matenek ka ema beik, ema nia oin di’ak ka aat,” dehan Presidente Autoridade Munisipiu Bobonaro, Paulo Moniz Maia ba Jornalista Media Tour iha nia knaar fatin

Nia hatutan katak, ema ida hetan HIV, ho tratamentu ne’ebé loos nia bele kontinua moris no halo atividade normalmente. Tanba ne’e, nia enkoraja komunidade atu halo teste HIV-SIDA no kontinua halo tratamentu ba saude nune’e bele hetan imunidade diak

Nia dehan, Presidente Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA (INSCIDA) foin dadauk halo sosializasaun durante loron lima iha suku lima iha Postu Administrativu Maliana, inklui iha Mota Ain.

“Depois ami konvida mós sira husi Atambua mai atu tur hamutuk no rezolve asuntu HIV. Agora HIV da’et liu husi fronteira, liuliu husi movimentu ilegal entre rai rua. Sira husi ne’ebá bele mai liu husi dalan ilegal, no ema husi ne’e mós bele ba ne’ebá. Kondisaun ida-ne’e bele aumenta risku transmisaun HIV-SIDA,” nia dehan.

Nia haktuir katak, atu prevene no kombate HIV-SIDA, Autoridade Munisípiu Bobonaru halo ona sosializasaun ba komunidade, liuliu ba ema ne’ebé afetadu, atu nune’e ba halo tratamentu saude.

“Tratamentu importante loos. Ema balun ne’ebé afetadu la kontinua tratamentu, no ida-ne’e bele sai perigu ba ema sira seluk ne’ebé seidauk kona HIV-SIDA. Atu kombate HIV-SIDA la fasil, tanba ita la hatene ema ne’ebé afetadu. Iha komunidade, ita la bele hatene sé mak afetadu, tanba enfermeiru no doutór sira de’it mak hatene,” nia haktuir.

Nia esplika katak, profisionál saúde sira mós sei la divulga identidade pasiente tanba konsidera konfidensialidade no privasidade.

Tanba ne’e, nia husu ba komunidade hotu atu preoupa ho situasaun HIV-SIDA no kuidadu-an.

Nia mós halo koreksaun kona-ba deklarasaun ida iha atividade sosializasaun ne’ebé Presidente INSCIDA no Sekretáriu Asuntu Administrasaun no Finansas Autoridade Munisípiu Bobonaru hala’o iha Suku Raifuk.

“Deklarasaun katak Presidente Autoridade apoiu atu halo lokalizasaun ida ba HIV-SIDA ne’e la loos. Presidente Autoridade la iha kapasidade no kompeténsia atu halo lokalizasaun ka deside kona-ba asuntu ne’e,” nia esplika.

Nia hatutan katak Autoridade Munisípiu sei kontinua halo sosializasaun ba komunidade atu kuidadu-an, liuliu bainhira halo relasaun seksuál.

“Liu-liu iha relasaun seksuál, karik ita iha namoradu, di’ak liu ba halo teste raan uluk. Se ita-nia namoradu negativu HIV-SIDA, ita bele kontinua namora, maibé se positivu, ita tenke kuidadu no buka orientasaun husi profisionál saúde. Ita la bele halo diskriminasaun tanba ema ida hetan HIV,” nia hatutan.

Nia mós husu ba joven sira atu komprende katak namora no relasaun seksuál tenke akompaña ho responsabilidade, liuliu ba sira ne’ebé iha idade produtivu.

Molok ne’e, Presidente INSCIDA, Daniel Marçal, hatete katak instituisaun ne’e kontinua halo sosializasaun kona-ba kombate HIV-SIDA, husi nivel nasionál to’o Munisípiu hotu, inklui iha eskola no universidade sira iha Timor-Leste.

Nia dehan, iha prosesu ne’e ema barak komesa iha konsiénsia atu halo teste HIV.

“Ne’e parte ida husi servisu saúde. Ami tenke prepara reazente atu hala’o teste raan, tanba volume teste komesa sa’e maka’as. Ema barak komesa iha konsiénsia no hakarak halo teste. Iha munisípiu balun, reazente ne’ebé lori 100 ka 200 la to’o tanba ema voluntáriu atu halo teste barak,” Daniel Marçal dehan.

Nia hatete katak, iha tinan 2025, INSCIDA servisu hamutuk ho Ministériu Saúde atu halo teste ba joven sira no populasaun seluk, ho ema voluntáriu ne’ebé halo teste raan hamutuk besik 10.000.

Nia subliña katak, númeru ne’e la signifika katak ema hotu ne’ebé halo teste mak iha HIV, maibé teste ajuda ema hatene sira-nia estatutu saúde no presiza, hetan tratamentu.

“Ema ne’ebé voluntariamente ba halo teste raan iha tinan ida nia laran besik 10.000. Ne’e di’ak, tanba uluk númeru ne’e ki’ik liu. Maibé númeru teste ne’e la signifika katak ema hotu mak kona HIV. Bainhira halo teste, ita bele identifika kazu balun no parte saúde bele kontinua fó tratamentu,” nia informa.

Nia afirma katak, sosializasaun ba estudante sira iha objetivu rua: atu ajuda estudante sira atinje sira-nia objetivu no mehi ho saúde ne’ebé di’ak, liuliu husi prevensaun HIV.

“Objetivu segundu mak, se sira kona HIV, sira bele evita atu tama ba estádiu SIDA. Agora iha Timor-Leste, ema ne’ebé ho HIV barak liu ema ne’ebé iha SIDA. Tanba ne’e ita tenke servisu maka’as iha área rua ne’e,” nia afirma.

Nia esplika katak, presiza hasa’e konsiénsia komunidade atu muda hahalok ne’ebé bele aumenta risku transmisaun HIV.

“Ita tenke esforsu hamutuk ho kolega média sira hotu atu ema barak liu ba halo teste raan. Barak ema bele iha HIV maibé seidauk ba halo teste, tanba sira la hatene sira-nia estatutu saúde. Ida-ne’e perigu, tanba ema bele to’o ba moras SIDA. Agora Governu prepara ona ai-moruk HIV atu ema ne’ebé kona HIV bele halo tratamentu, moris naruk no kontinua halo atividade,” nia esplika.

Nia haktuir katak, iha fatin balun ne’ebé fasilita relasaun seksuál livre, no INSCIDA kontinua sensibiliza estudante sira kona-ba risku ba sira-nia futuru.

“Relasaun seksuál la seguru bele estraga ita-nia futuru. Ita la hatene se ema ida iha HIV ka lae. Tanba ne’e, ita hotu tenke servisu hamutuk no enkoraja ema atu halo teste HIV. Ema la bele tauk halo teste, tanba se rezultadu positivu, iha tratamentu no ema bele kontinua moris ho saúde di’ak,” nia haktuir

Iha parte seluk, Xefe Unidade Nasionál HIV-SIDA, Hepatite no Moras Transmisaun Seksuál iha Ministériu Saúde, Bernardino da Cruz, informa katak iha tinan sira liubá, dala ruma fasilidade saúde sira hasoru problema falta reazente ba teste HIV.

Nia dehan, agora iha investimentu husi Fundu Globál atu prepara teste ba grupu populasaun ne’ebé konsidera iha risku, inklui feto isin-rua, populasaun vulnerável ba HIV, populasaun jerál no joven sira.

“Governamentu mós kontinua halo teste ba populasaun jerál. Teste ne’e Governu rasik mak sosa atu bele garante sustentabilidade,” dehan Bernardino da Cruz

Nia hatete katak, tuir dadus akumulativu Ministériu Saúde (MS), husi tinan 2003 to’o 2025, rejista kazu HIV hamutuk besik 2.570. Husi númeru ne’e, ema 263 mak lakon vida no ema 270 la kontinua tratamentu.

Nia esplika katak, númeru ne’e mak dadus akumulativu husi tinan ba tinan no la signifika katak ema hotu ne’ebé rejista iha tinan hirak ne’e mak mate iha tinan 2025.

Nia dehan, problema ida ne’ebé Ministériu Saúde (MS) hasoru mak difikuldade atu identifika no kontaktu pasiente sira ne’ebé la kontinua tratamentu, liuliu tanba konsiderasaun konfidensialidade no privasidade.

“Bainhira ita halo diagnóza iha tinan sira liu bá, dala barak dadus identidade la kompletu tanba kestaun konfidensialidade no privasidade. Tanba ne’e, bainhira pasiente ida lakon husi tratamentu, ita susar atu buka fali sira tanba ita la iha informasaun sufisiente, inklui númeru kontaktu,” nia dehan.

Pasiente balun lakon husi tratamentu tanba distánsia husi sira-nia hela-fatin ba fasilidade saúde dook tanba ne’e sira la konsege halo tratamentu entaun bele habadak nia vida

Ministériu Saúde (MS) agora buka possibilidade atu lori tratamentu besik liu ba komunidade, liu husi desentralizasaun servisu to’o sentru saúde sira iha vila.

Iha mekanizmu ida ne’ebé permite pasiente iha kondisaun estável simu ai-moruk ba fulan ida, rua ka tolu, tuir nia kondisaun no orientasaun profisionál saúde.

Bernardino da Cruz mós subliña katak, estigma no diskriminasaun sai hanesan fator importante ne’ebé halo ema balun tauk atu buka tratamentu iha sira-nia área rasik.

“Dala barak ema hakarak hetan tratamentu besik sira-nia hela-fatin, maibé sira tauk katak bainhira hetan diagnóza, pesoál saúde ka ema iha komunidade bele hatene sira-nia kondisaun. Tanba ne’e, sira hili fasilidade saúde ne’ebé dook husi sira-nia hela-fatin, inklui Dili,” nia dehan.

Nia hatutan katak, Dili rejista kazu barak liu, tanba pasiente balun mai husi munisípiu sira seluk atu buka privasidade ka tanba sira-nia kondisaun saúde grave no presiza tratamentu espesializadu.

“Diagnóza barak liu iha Dili mós iha relasaun ho pasiente sira ne’ebé mai husi munisípiu seluk. Balun buka fasilidade saúde ne’ebé ema la fasil hatene sira-nia identidade, no balun mai tanba sira-nia kondisaun krítika no presiza tratamentu espesializadu,” nia remata

 

Jornalista: Aniceto da Silva

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top