Dili 24 Outubro 2026—Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão husu feto emprezária sira iha Timor-Leste atu hametin produsaun lokál hodi hamenus dependénsia ba importasaun husi rai li’ur, no kontribui ba dezenvolvimentu ekonomia nasionál. Apelu ne’e hato’o iha konferénsia ne’ebé organiza husi Women in Business (WIB), ho partisipasaun reprezentante emprezária sira husi munisípiu 13 no Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA), inklui Ataúru, atu identifika potensiál ekonomia iha territóriu ida-idak, liuliu iha setór agrikultura, turizmu komunitáriu no produsaun lokál.
Kordenadora Women In Business (WIB), Maria Braz hatete, Feto emprendedorismu sei ko’alia konaba Kulinaria tanba kulinaria ne’e sai importante ba dezenvolvimentu nasional ne’ebé nasaun nasaun haat dezenvolve ona kulinaria Timor-Leste nian, no mos turizmu komunitariu mos atrai vizitante sira kontinua mai hare turizmu komunitaria sira ne’e
“Iha topiku ida ne’e ami sei ko’alia kona-ba kulinaria ba dezenvolvimentu tanba iha timor ita influénsia kulinaria husi nasaun haat hodi dezenvolve ita-nia kulinaria hodi hakat sai husi daan no sona de’it no ita mós bele hatudu katak ita nia kulinaria iha kualidade atu atrai ema mai tan no ami mós sei ba haree turizmu komunitariu tuir vizaun ne’ebé primeiru Ministru hato’o mai ami katak atu dezenvolve ita-nia komunidade sira atu hatudu sira-nia hanesan timor oan ho ita-nia tradisaun, kultura hodi involve sira durante iha periodu ida hanesan kuu kafé ita atrai turista sira esperiénsia kuu kafé ne’e oinsá tanba ema barak iha li’ur hatene kafe hodi hemu maibé la hatene nia prosesu naruk ne’ebé atu sai kafé, ita haree hodi dezenvolve ita-nia agrikultura rasik hodi hadia ita-nia produsaun nia valor tanba ita iha modo tanba Seloi prodús modo barak maibé agora oinsá mak ita bele asegura katak territóriu tomak asesu hotu ba produtu sira ne’e hodi servisu hamutuk maibé depende ba emprezáriu sira hotu hodi identifika potensial ne’ebé iha sira nia Munisípiu servisu hamutuk hodi dezenvolve di’ak liu tan,” dehan Kordenadora Women In Business (WIB), Maria Braz iha Centro Convenção Dili (CCD)
Nia dehan, Feto emprendedorismu sira sei hetan dezafiu mak feto emprezáriu sira balun seidauk hetan resistu tanba nia prosesu mak naruk no presisa mos finanseiru atu dezenvolve liu tan sira nia produto sira ne’e
“Ami hetan dezafiu barak liuliu ami organiza aan tanba ita-nia feto emprezária barak mak seidauk registradu tanba prosesu ne’e naruk no sira hakarak dezenvolve liu tan maibé asesu ba finansiamentu laiha banku sira fó kondisoen barak liu todan ba feto sira ho ida ne’e mak ami tenke buka hodi bele hetan solusaun hodi rezolvidu tanba tinan ba tinan ami hakarak muda neineik maibe husi konferensia ida ne’e ami konta mós mane sira atu apoiu tanba feto mesak labele ho nune’e ami organiza mós ami-nia aan hodi servisu hamutuk ho mane sira hodi kontribui ba rai ne’e,” Dehan nia.
Nia hatete, iha konferénsia Women in Business (WIB) feto emprendedorismu husi munisipiu 13 inklui mos Atauro atu halo expo ida ne’e no sira lori mos sira nia produto rasik atu hatudu no apresenta tanba sei halo expo boot ida hodi bolu parseiru nivel internasional tanba ne’e komesa hadia husi uma laran nune’e bele loke mos ba nivel internasional
“Ami aproveita lori senores sira husi Munisípiu hotu hodi halo expo kiik ida husu ba sira hodi lori sira-nia produtu rasik mai hatudu hanesan aprezentasaun kiik ida tanba ami mós hakarak halo tan expo boot ida la’ós de’it iha nivel nasionál maibé bolu mós parseiru internasionál sira hodi hametin kooperasaun tanba ami agora dadaun hadia hela uma laran hafoin bele loke ba li’ur,” Nia dehan
Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hatete, bainhira governu hahú nia mandatu halo analiza profunda ba situasaun Timor, hare’e katak iha aspetu ekonómiku tinan 24 ukun-an Timor-Leste dependente tebe-tebes tanba importa buat hotu-hotu, ho ida ne’e mak Governu agora fó apoiu ba hanoin ne’ebé mosu husi women buseness
Nia afirma katak, setór privadu sira hodi resistu sira nia kompaña konstrusaum nian maibe finanseiru no esperiénsia la iha ne’ebé importante mak hetan projetu nune’e fo fali ba ema seluk ne’ebé iha osan
“Setór privadu ita buka atu dudu maibé mane sira buka setór privadu ne’e hodi rejista sira-nia kompañia konstrusaun nian, laiha osan, laiha esperiensia mós laiha buat ida naran katak hetan tiha projetu hodi fo fali ema seluk ne’ebé iha osan, ikus ita tur de’it hodi simu osan tanba ne’e mak ohin ami ho CCI ko’alia ona, iha ona konferensia ida iha ne’e ba mane sira gosta liu mak fake news sira entaun ha’u apoiu fali feto sira de’it la’os tanba imi bonita maibé iha todan ida mak imi hi’it loro-loron ne’e duni governu hari’i tiha ona banku nasionál dezenvolvimentu atu fó ba mikro pequena empreza, ohin reprezentasaun husi Munisípiu sira hotu ita hare’e ba potensiál iha Munisípiu ida-idak, iha turízmu, agrikultura,” nia afirma
Karik temi agrikultura, iha fatin ida produz hanesan sabraka atu nune’e bele kompete lalika simu husi liur tanba sira sosa sasan ba hotu liur inklui osan mós ba hotu liur, ita mak susar nafatin iha turizmu komunitariu, ekoturizmu feto sira komesa atu lao dadauk ona maibé kbi’it laiha ho ida ne’e mak ha’u apresia tebetebes ba Wommen business Organization ita apoiu nafatin katak imi bele.
Komferensia ida atu ajuda imi hanoin ba potensial ne’ebe mak imi bele kaer fabrika no saida mak ita inporta Agora tama ona ba ASEAN ho buat sira ne’e hotu saida mak ita bele produs ita la hanoin atu exporta maibe atu reduz inportasaun husi rai liur tanba ita sosa osan ba hotu rai liur la hela ita ita bok sira nia liman lakonsege dezenvolve komunidade tanba Konferénsia ida ba imi rasik atu haree ona Iha saida de’it mak bele halo, ha’u admira tebes tanba halo ho batar kulit ne’ebe uluk avó sira uja fuma ami iha ailaran mós osan laiha atu sosa.
Jornalista: Aniceto da Silva
