
Maliana 01 Outubru 2026-Grupu Asosiasaun Leosibe ne’ebé iha inisiativa hakiak ikan maibe dezafiu ne’ebé mosu husi Irigasaun nakfera entaun fo impaktu ba ikan tanba bee maran. Asosiasaun Leosibe ne’e hari iha loron 26 Juñu 2025, maibe foin tinan ida grupu ne’e hetan problema ikan kuaze mate kilo 5 ba leten kada loron
Membru Grupu hosi Asosiasaun Leosibe, Agosto Caetano de Jesus hatete, nu’udar Joven kriativu tau hanpin hamutuk harii grupu Asosiasaun Leosibe ne’e iha loron 26 Juñu 2026 sai gurpu ida hodi hakiak ikan.
“Harii grupu ne’e inisiativa hosi ami joven sira tanba Joven sira tenke kriativu, tan nee maka ami joven sira tau hanoin hamutuk oinsa atu forma grupu ida oinsa atu hari Asosiasaun ida. Asosiasaun ne’e ami harii iha 26 de junu 2025, problema akontese ba ami foin fulan rua nia laran ne’e tanba problema espesifiku mai ami mak bee” dehan Membru Grupu Asosiasaun Leosibe, Agosto Caetano de Jesus iha Suku Ritabou
Gurpu Asosiasaun Leosibe hetan apoiu husi Ministeriu Juventude Desportu Arte no Kultura (MJDAK), NGO ba Futuru inklui mos sira seluk ne’ebé ajuda material hanesan centru Juventude Maliana
“Ami durante ne’e hetan apoiu hosi MJDAK ho NGO ba futuru no seluk tan ne’ebé mak hau la lembra”
Nia dehan, durante fulan rua bee la iha sai impaktu ba sira nia ikan mate hotu, tanba inklui mos tempu bailoron rai manas (Elnino) entaun afeita ba grupu sira ne’ebé hakiak ikan
“Hau foti bee sai problema boot ba ami tanba kuaze fulan rua ona bee la mai, ne’e fo impaktu ba ami nia ikan” nia dehan
Nia akresenta, durante irigasaun sei lao bee tama normal no membru sira troka hela deit bee, menus amenta maibe irigasaun at ka nakfera hahu iha fulan Agusto to agora bee nafatin problema tanba ne’e fo impaktu ikan sira mate hotu.
“Durante ne’e kuandu irigasaun diak bee mai estabil ami nia ikan ne’e la mate tanba bee ami sempre troka no menus ami aumenta, entaun hahu hosi fulan Agostu mai too agora fulan rua ona bee lamai entaun ida ne’e mak fo impaktu ba halo ami nia ikan mate tanba bee menus no bai loron naruk, ne’e mak halo ikan mate”
Grupu hahu hakiak ikan ho kuantidade 10.000 mil maibe agora bee la iha entuan ikan mate kuaze %5 ona.
Enkuantu nu’udar joven la hein governu mak fo maibe oinsa atu prepara an hodi kria kampu ba nia an rasik.
“Koalia konaba merkadu hanesan Joven ita la presija hein hosi Governu mak tenke prepara ba ita maibe ita rasik mak tenke kria rasik ba ita nian an, dalabarak ita laa faan sai ba iha merkadu maibe iha konsumidor sira barak mak mai sosa iha ami nia fatin”
Nia dehan, ikan sira ne’ebé konsumidor sira aproximadu ho kilo ida US$5,00/kg, wainhira ema hola osan sira tau ba cash hodi hola fali ikan oan sira ho nia hahan sira inklu mos hadia fali ba nia fatin
“Ami faan kilo ida $5.00, konaba rendimentu neebe ami hetan ami hatama ba ami nia cash hodi sosa fila fali ikan nia hahan no saida mak ami presija tanba ikan nia hahan mos karun no balun ami hodi halo reabilitasaun ba Kolam, hanesan Rai-henek no Semente, ami membru sira mai ho voluntariu deit ami la simu osan, tanba ita hamutuk hosi kria grupu ka Asosiasaun ita labele husu uluk osan lai maibe ita koko para oinsa ita nia Asosiasaun ne’e lao ho diak”
Agora dadaun ne’e sira uza oxigeniu hodi tahan ikan, bee ne’ebé iha kolam laran no durante ne’e bee la iha atu troka kuaze fulan 5 ona.
Diretor Ezekutivu Centru Juventude Bobonaro, Alsino Lopes argumenta, Centru Juventude Bobonaro (CJB) nia existensia iha tinan 2022 no servisu hamutuk ho Sekretariu Estadu Juventude Desportu (SEJD) ne’ebé iha programa Emprendedorismu Sosial Juventude Suku (ESJS) tanba ne’e anunsiu joventude iha suku bobonaro ne’ebé hamutuk suku 50
“centru juventude munisipiu durante nia existensia iha tinan 2022 ita servisu hamutuk ho SEJD sekretariu estadu juventude no desportu ne’ebé maki ha programa ida konaba emprendedorismu sosial juventude suku entaun iha momentu ne’eba ita loke anunsiu ba joven sira iha bobonaro tanba suku iha bobonaro suku 50 entaun orsamentu ne’ebé mak tau hare mos ba iha kuantidade suku nian” nia dehan
Alende ne’e iha momentu ne’eba joven kriativu sira hahu submete dokumentu proposta ne’ebé hamutuk 65, nune’e proposta husi 65 ne’e Centru Juventude Bobonaro hamutuk ho autoridade Munisipiu husi ekipa Ministeru Agrikultura Pekuaria Peska no Floresta (MAPPF), halo asesimentu ba grupu 22 mak hetan apoiu husi Emprendedorimu Sosial Juventude Suku ne’e.
Nia hatete, Joven kriativu husi grupu 20 ne’e nia atividade sira hanesan agrikultura, Pekuaria, akuakultura tanba ne’e centru Juventude hare husi nia atividade ne’e hodi ajuda.
“husi grupu 20 ne’e juventude kriativu sira mai husi sira nia atividade iha tipu oi-oin ida konaba agrikultura ida konaba pekuaria ida konaba akuakultural entaun grupu sira ne’e ita hare ba sira nia atividade ligadu ho esperiensia saida mak sira iha entaun ita apoiu ba sira tuir proposta ne’ebé sira sebmete mai iha centru juventude” nia hatete
Programa Emprendedorismu Sosial Juventude Suku ne’e kobre hotu iha postu administrativu neen maibe iha area rural balun hetan rua no tolu barak liu iha maliana tanba iha Maliana mak tuir duni asesmentu no hatudu rejultadu progresu ne’ebé tuir duni tarjetu husi programa ne’e.
Nia relata, hanesan Centru Juventude Bobonaro ne’ebé responsavel ba juventude Bobonaro nian ne’e hodi halo planu nafatin, atinji joven kriativu sira nune’e buka parseiru ba governu tanba problema husi grupu sira ne’e sai atensaun makas ba centro juventude nian hodi halo planu ba Ministeru Juventude Desportu Arte no Kultura (MJDAK) atu ajuda ba problema sira ne’ebé hasoru iha terenu.
“hanoin centru juventude hanesan responsavel ba joven iha Bobonaro por enkuanru ami planu nafatin oinsa atu bele atinji joven kriatividade ne’ebé mak iha ne’e ami bele buka parseiru liu-liu ho governu sira tanba ezizensia dezafius preokupasaun sira ne’e ami tenke oinsa sai fali planu centru nia entaun planu halo ban iha MJDAK atu bele tulun saida mak sira hasoru iha baze” nia ralata
Iha sorin seluk Presidente Autoridade Munisipiu Bobonaro, Paulo Moniz Maia hatan joven kriativu nia preokupasaun konaba bee menus ne’ebé sai problema ba joven sira nia produtu hanesan ikan mate hotu iha kolam laran
“konaba joventude sira nian problema hanesan presidente autoridade hau entermus de kooperasaun diak tebes ho joventude, juventude ne’e hau la hare parte grupu A ka B maibe hau hare povu Bobonaru liu-liu juventude ne’ebe maka iha kreatividade atu hakiak ikan iha fatin barak sira hakiak ikan liu-liu ikan bee midar nian” nia dehan

Autoridade Munisipiu mos agradese ba joventude ne’ebé iha kreatividade iha hanoin diak no kontribui dezenvolvimentu ba futuru munisipiu bobonaro nian.
“koileta ikan ida iha suku Rai Foun ne’ebe agradese hanesan presidente autoridade agradese ba hau nia juventude sira ne’ebé mak iha hanoin diak atu bele kontribui husi sira nia talentu liu husi sira nia hanoin kreatividade ne’ebé mak sira halo ne’e atu nune’e sira mos kontribui ekonomia liu-liu ba dezenvolvimentu sustentavel ba futuru munisipiu Bobonaru ninian”
Nia dehan, husi fulan novembru to dezembru mak udan la tur rai ne’e afeita ba komunidade sira nia moris tanba bee maran hotu.
“entermus de menus bee klaru bee menus duni i hau la hatene karik bailoron mak to novembru dezembru mak nafatin udan la tun rai entaun bee maliana kuaze maran hotu, agora bee ne’ebé maka komunidade uza agora ne’e bee ne’e husi foho bele foho mos sei menus tan karik ne’e problema boot” nia dehan
Governu Lokal hatete, nu’udar Presidente Autoridade Munisipiu Bobonaro la iha hanoin buat ida tanba bee ne’e la fasil atu atende lalais hodi komunidade sira asesu lais bee
“hanesan presidente Autoridade hau labele halo buat ida bainhira bee ne’e maran hotu hau labele dehan bee ne’e ita tenke dada husi ne’eba mai tanba ne’e laos la fasil atu atende urjentemente bai ha hau nia komunidade sira atu bele asesu bee liu-liu ba hemu nian deit, bee hemu nian mos menus tanba kanu ida ohin irigasaun maliana I nene estragus depois iha hela reabilitasaun” nia hatete
Jornalista: Aniceto da Silva