Varanda / Munisípiu / Infraestrutura Eskolar iha Bobonaru Sei Fraku: Eskola Barak Falta Moru Protesaun, Laboratóriu no Biblioteka

Infraestrutura Eskolar iha Bobonaru Sei Fraku: Eskola Barak Falta Moru Protesaun, Laboratóriu no Biblioteka

EBC Beremano iha Suku Tapo Memo ne’ebé la iha Moru Protesaun. Foto // Media Tour

Maliana 02 Outubru 2026–Kondisaun infraestrutura eskolar iha Munisípiu Bobonaru sei hasoru limitasaun, tanba eskola barak seidauk iha moru protesaun, laboratóriu no biblioteka ne’ebé adekuadu. Situasaun ne’e levanta preokupasaun kona-ba seguransa no apoiu ba prosesu aprendizajen estudante sira iha eskola inklui sala de aula ida estudante hamutuk 40.

Xefe departamentu Jestaun Programa Edukasaun iha Munisípiu Bobonaro, Manuel Gonçalves hatete, los duni moru protesaun Servisu Edukasaun Munisípiu Dili rekoñese eskola barak mak iha Munisípiu Bobonaru la iha Moru Protesaun ba estudante sira, maibé ida-ne’e tama ona iha planu munisípiu no Ministériu Edukasaun, maibé Ministériu Edukasaun la’ós haree ba de’it ba Munisípiu Bobonaru.

“Iha nível munisípiu ami halo orientasaun no koordenasaun de’it. La iha autoridade direta atu implementa projetu infraestrutura hotu-hotu tama kona ba moru protesaun, laboratóriu no biblioteka ne’e responsabilidade boot iha Ministériu Edukasaun,” dehan Manuel Gonçalves ba Jornalista media tour sira iha nia knaar fatin, Maliana Sexta ne’e 

Foto Media Tour

Nia dehan, tanba eskola barak iha Munisípiu Bobonaru la iha biblioteka formal, maibé sira servisu edukasaun Munisípiu fó orientasaun ba eskola sira atu utiliza temporária mak kria mini-biblioteka iha laran sala de aula ida nune’e estudante sira bele ba lee.

“Ami orienta kada sala prepara meza ka armáriu ki’ik atu tau livru matéria. Nune’e estudante bele aproveita tempu intervalu atu lee, tanba ita nia kondisaun mak hanesan ne’e duni,” Nia dehan.

Nia afirma, maske seidauk iha biblioteka kompletu, maibé mini-biblioteka sai alternativa, no mós kona-ba laboratóriu, oras ne’e eskola ida de’it iha Maliana mak iha ona laboratóriu no biblioteka.

Alende ne’e, iha sala de aula la to estudante sira iha sala ida hamutuk to’o 40 alunus mak tuir aprendijazen inklui mos professor la to tanba ne’e halo jestaun hodi estudante sira bele tuir aprendijaze normal

“Agora kolokasaun sala, tuir kuríkulu nasionál númeru ideál mak estudante 35 iha sala ida. Maibé realidade iha terrenu to’o 40 to’o 50. Ida ne’e tanba falta sala, mobiliáriu no professór, eskola tenke halo jestaun tuir rekursu ne’ebé iha,”Nia afirma.

Nia afirma, Tanba infraestrutura balun sai perigu bainhira anin boot, liu-liu plafon ne’ebé bele monu no ameasa seguransa estudante no profesór.

“Sim ida ne’e ami rekoñese hotu tanba eskola barak mak kondisaun hanesan ne’e bainhira edifísiu la seguru, ami orienta eskola atu muda atividade ba fatin ne’ebé seguru liu, parte munisípiu koordena hela ho Ministériu Edukasaun atu buka solusaun liu husi konstrusaun foun no reabilitasaun,maibé nia objetivu mak atu estudante aprende iha ambiente seguru no kualidade,” nia hatutan.

Iha sorin seluk, Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro, Paulo Moniz Maia informa Problema infraestrutura eskola, liu-liu moru ne’ebé aat no risku ba estudante, bele hatama hanesan proposta ba planeamentu dezenvolvimentu munisípiu husi baze aldeia no suku.

“Prosesu planeamentu la’ós de’it ba edukasaun, maibé inklui mós área saúde, hanesan postu saúde no sentru saúde. Normalmente proposta hahú husi aldeia no suku, depois ba postu administrativu no munisípiu. Hafoin diskusaun no avaliasaun, mak tama iha planu munisípiu antes submete ba nivél nasionál,”dehan Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro, Paulo Moniz Maia.

Nia dehan maske proposta tama ona iha planu dezenvolvimentu intergadu munisípiu, implementasaun presiza koordenasaun ho ministériu relevante sira liu-liu Ministériu Edukasaun (ME)

“Sé projetu edukasaun tama ona iha planu munisípiu, presiza koordena ho Ministériu Edukasaun. Hanesa mós projetu saúde, presiza koordena ho Ministériu Saúde, tanba sira mak iha responsabilidade ba infraestrutura. Iha realidade, la’ós projetu hotu bele implementa iha tempu hanesan tanba depende ba prioridade no disponibilidade orsamentu. Bainhira eskola ida ho moru estraga no tau estudante iha risku, bele konsidera hanesan prioridade aas. Prioridade diskute hamutuk ho eskola, komunidade no autoridade edukasaun, depois mak hatama iha proposta orsamentu. Sé hetan aprovasaun mak bele ba konstrusaun ka reabilitasaun,”Nia dehan.

Nia esplika iha parte seluk, planeamentu infraestrutura públika mós tenke konsidera asesibilidade ba Ema ho Defisiénsia (EhD).

“Governu iha responsabilidade atu fó apoiu ba ema ho defisiénsia. Tanba ne’e iha projetu edukasaun ka infraestrutura públika, presiza garante sira bele asesu ho igualdade,” nia haktuir.

Adjunto Eskola EBC Beremano Tapo Memo. Xisto Vaz Domingues. Foto Media Tour

Antes ne’e Adjuntu Eskola Bázika Sentrál (EBC) Beremano, Sisto Vaz Domingues hatete, durante eskola Ensinu Báziku Sentral Beremano Memo, harii iha tinan 2010 to’o agora la iha moru protesaun, laboratoriu no mós biblioteka hodi kondisaun sira hanesan afeita ba estudante sira nia aprendizajen estudante sira nian.

“Sim, iha ami nia eskola EBC Beremano Memo, la iha duni moru protesaun ba eskola no estudante la iha, bainhira prosesu aprendijaze la’o hela animál sira hanesan bibi, karun, tama mai iha resitun eskola, entaun ladún fó seguru ba estudante sira hodi tuir aprendijaze iha aula laran,” dehan Adjuntu Eskola Bázika Sentrál Beremano, Sisto Vaz ba Jornalista media tour sira iha, EBC Beremano Memo, Kinta (01/10).

Nia dehan moru protesaun la iha animal sira tama halo foer iha sala oin no estudante mos livre ba mai ne’ebé defisil hodi kontrola estudante sira iha areadores eskola nian.

“Maibé estudante sira ne’e balun la’o livre hela iha kios sira ne’ebé mak besik iha resitun eskola sira ne’e, oinsá mak ita atu kontrola, ami la bele kontrola tanba moru protesaun la iha, ida tan mak mak ami nia eskola ida sorin ne’ebá kuandu tempu anin makas ita nia oan sira la bele tama, tanba anin boot bele hiit sa’e hotu tiha kalen, entaun ita tenke buka fali fatin seluk atu sira bele kontinua aprendijaze, hanoin baibain,” Nia dehan.

Nia akresenta, iha sala ida estudante 40, ne’ebé manorin nain sira atu hanorin estudante defisil atu kontrola no estudante.

“Agora kada klase estudante na’in 40 ne’e mak tama iha aula ida de’it, ne’e oinsá maka manori sira atu bele domina nian estudante ida ne’e araska, pur ezemplu de’it ita iha oan barak sira atu han de’it mós balun la hetan hahán ida ne’e mak araska los, tanba ne’e mak dadaun ne’e ita presiza tan sala de aula, nune’e bele fahe estudante sira no mós manori sira bele kontrola di’ak sira nia estudante,” Nia konklui.

 

Jornalista: Aniceto da Silva

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top