Dili, 7 Setembru 2026 — Comité Rejionál 79 (RC79) fó prioridade ba esforsu hametin saúde públika iha Rejiaun Sudeste Aziátiku, ho foku ba hadi’a asesu ekitativu ba servisu saúde, hametin sistema saúde no responde ba dezafiu saúde ne’ebé hasoru komunidade iha rejiaun.
Serimonia komite Rejional (RC79) reúniaun Ministru Saúde (MS), ne’ebé delegasaun husi nasaun membru Organizasaun Saúde iha sudeste Aziátiku no mós lideransa Organizasaun Saúde Mundiál, parseiru dezenvolvimentu no reprezentante organizasaun internasionál sira atu hahú diskusaun kona-ba prioridade saúde públika iha rejiaun.
Ministra saúde (MS), Élia dos Reis Amaral hatete, nasaun sira presiza kontinua kooperasaun ba rejional hodi fahe esperiensia nune’e aumenta investimentu ba Sistema saude hodi bele garante no ema hotu bele asesu saude ho kualidade.
“Iha abertura, lideransa WHO enfatiza katak nasaun sira presiza kontínua hametin kooperasaun rejionál, fahe esperiénsia no rekursu, no aumenta investimentu iha sistema saúde atu garante katak ema hotu-hotu bele asesu ba servisu saúde ho kualidade,” dehan Ministra Saúde (MS), Élia dos Reis Amaral iha nia diskursu CCD Dili
Timor-Leste nia partisipasaun iha Rejional Comite (RC79) ne’e importante tebes tanba fó oportunidade atu aprende husi esperiénsia nasaun sira seluk, fahe esperiénsia nasionál no hametin kooperasaun ho OMS no parseiru rejionál sira.
Nia dehan, liu husi Comite Rejional (CR79) ne’e atu halo diskusaun ba rekursus umanu ba saude nian ho eliminasaun ba TB no mos ha relevante ba Timor-Leste hodi hadia sistama saude nian
“Diskusaun kona-ba rekursu umanu ba saúde no eliminasaun TB mós relevante ba esforsu Timor-Leste atu hadi’a sistema saúde nasional. Ponto prinsipál RC79 la’ós de’it enkontru kona-ba problema saúde, maibé mós plataforma atu nasaun sira halo kompromisu hamutuk, define prioridade no buka solusaun komún ba dezafiu saúde iha Sudeste Aziátiku,”Nia dehan.
Nia afirma, Governu Timor-Leste fo agradesimentu ba Committe no Estadu membru sira ne’ebé fo fiar ona ba Timor-Leste hodi sai uma nain no organiza Commite Rejional 79 ne’ebé Ministru Saude servisu hamutuk WHO hodi realiza reuniuan ne’e iha Timor-Leste
”Governu Timor-Leste fó agradese ba Regional Committee no Estadu membru sira, tanba fiar no fó oportunidade ba Timor-Leste atu organiza eventu ne’e. Ministru Saúde no Governu Timor-Leste, lideransa Regional Committee, lideransa WHO no ekipa WHO Regional Office ne’ebé servisu hamutuk ho Timor-Leste hodi garante preparasaun reuniaun lao ho di’ak,” Nia afirma.
Nia esplika importánsia Timor-Leste sai anfitriaun katak Timor-Leste ikus liu 11 tinan depois simu ona oportunidade atu organiza reuniaun hanesan iha 2015. Reuniaun ne’e la’ós de’it eventu ofisiál, maibé sai nu’udar forum importante ba fahe koñesimentu, aprende troka esperiénsia no hametin parseria entre nasaun sira iha rejiaun Sudeste Aziátiku.
“Organiza eventu ne’e iha Timor-Leste mós fó oportunidade ba profisionál saúde joven sira no instituisaun nasional atu haree diretamente oinsá kooperasaun multilateral no servisu saúde rejionál hala’o. Konkista importante iha saúde. Timor-Leste hatudu nia konkista iha área saúde, inklui iha 2024, Timor-Leste atinji eliminasaun lymphatic filariasis nu’udar problema saúde públika.Iha 2025, Timor-Leste hetan sertifikasaun ofisiál nu’udar nasaun malaria-free” Nia esplika.
Tanba konkista sira-ne’e konsidera nu’udar rezultadu husi dedikasaun profisionál saúde sira, mobilizasaun komunidade, apoiu OMS no kontribuisaun parseiru dezenvolvimentu sira.
Nia haktuir, Timor-Leste mos rekoñese katak sei hasoru dezafiu boot ne’ebé hasoru mak Eliminasaun Tuberkulose (TB) no kombate Mal-nutrisaun ho protesaun inan no labarik sira hodi prevene no kontorla moras labele sai transmisivel.
“Dezafiu saúde ne’ebé sei kontínua maske iha konkista, diskursu rekoñese katak Timor-Leste sei hasoru dezafiu saúde bo’ot sira. Prioridade nasionál inklui eliminasaun tuberkulose (TB), kombate mál nutrisaun, protesaun saúde inan no labarik, prevene no kontrola moras la’ós transmisível, hanesan diabetes, hipertensaun no moras kardiovaskulár,” nia haktuir.
Iha fatin hanesan, Ministru Saude no Meius Komunikasaun Sosial, Sri Lanka, Nalinda Jayatissa agradese ba Governu no povu Timor-Leste, tanba simu responsabilidade atu organiza reuniaun Regional Committee 79, WHO no fó ospitalidade ba delegasaun hotu.
”Agradese mós ba OMS no Rejionál Office tanba preparasaun di’ak ba eventu ne’e. Timor-Leste konsidera nu’udar nasaun foun liu iha rejiaun, no nia anfitriaun ba Regional Committee fó oportunidade ba nasaun sira seluk atu aprende husi esperiénsia Timor-Leste, haree progresu ne’ebé atinji ona, no kompriende aspirasaun Timor-Leste ba futuru saúde no dezenvolvimentu” dehan Ministru Saude Meius Komunikasaun Sosial, Sri Lanka, Nalinda Jayatissa.
Nia dehan dezafiu komún iha rejiaun mak nasaun sira iha Sudeste Aziátiku iha diferensa iha jeografia, populasaun, ekonomia no sistema saúde. Maibé, sira hasoru dezafiu komún, inklui aumentu moras la’ós transmisível.
“Moras infeosiozas ne’ebé kontínua no mós moras foun, mudansa klimátika, emerjénsia saúde falta no presáun ba rekursu umanu saúde no transformasaun teknolojia ne’ebé lalai. Objetivu komún nafatin mak asegura katak ema hotu bele hetan servisu saúde ne’ebé presiza, bainhira presiza, la ho kustu finanseiru ne’ebé halo família sofre. Ida-ne’e liga diretamente ho prinsipiu Universal Health Coverage (UHC)” No Konklui
Jornalista: Aniceto da Silva