Varanda / Nasionál / FONGTIL Hala’o Konsultasaun Nasionál Kona-ba Definisaun Sosiedade Sivil

FONGTIL Hala’o Konsultasaun Nasionál Kona-ba Definisaun Sosiedade Sivil

Diretor Ezekutivu FONGTIL, Inoçençio de Jesus Xavier.

Dili, 24 Setembro 2026- Fórum ONG Timor-Leste (FONGTIL) hala’o konsultasaun nasionál kona-ba definisaun, prinsípiu no valores sosiedade sivil iha Timor-Leste, ho objetivu atu hametin kompreensaun komún kona-ba papel no kontribuisaun sosiedade sivil iha hari’i nasaun no parseria ho Estadu.

Diretor Ezekutivu FONGTIL, Inoçençio de Jesus Xavier hatete, Timor-Leste tinan 20 resin ona ne’ebé organizsaun no sosiedade sivil sira sai sumbriña ho nia membru ne’ebé hamutuk 291, tanba ne’e atu rona prespektiva husi NGO, akademiku inklui mos Madre sira nia hanoin konaba konseitu definisaun sosiedade sivil nian, tanba ne’e sosiedade sivil halo konsultasaun iha ona Munisipiu 11

“Tinan 20 resin ona sosiedade sivil halo servisu tuir ida-idak nia interpretasaun de’it. Entaun Fongtil nu’udar organizasaun sumbriña ne’ebé ho nia membru asosiadu 291 ita pauza oituan ho atividade sira iha kraik no ita refleta fali ba ita nia an rasik sé los mak sosiedade sivil, oinsá nia atuasaun, valores no prinsípiu sira ne’e oinsá?  Define ita nia prinsipiu no valores ne’e atu servisu ho estadu. Tanba ne’e mak ami halo ona konsultasaun iha munisípiu 11 seluk, ami fahe ba rejiaun (4); Leste, Oeste, Rai-klaran no rejiaun Díli ami komposta tiha ho Raeoa no Ataúru, nune’e ohin ne’e atu rona prespetiva husi NGO, Madre, Akademiku no parte sira seluk atu fó hanoin kona-ba konseitu definisaun sosiedade sivil tuir Díli nian mak ida ne’ebé no tuir Munisípiu nian mak ida ne’ebé,” Dehan, Diretór Ezekutivu FONGTIL, Inoçençio de Jesus Xavier ba jornalista sira iha Salaun Canosiana Becora

Nia dehan, depois Fongtil ho nia fasilitador sei elabora fali sai ba dokumentu ida no sei halo validasaun iha fulan Outubru nune’e bele hahú ona ho validasaun nasionál hodi bele sai dokumenta konjunta ida ba sosiedade sivil Tmor-Leste no regulariza sira nia servisu, reorganizasaun rede, movimentu sosiál sira, sai organizasaun baze ba komunidade no ba ema hotu-hotu.

“Ita ko’alia kona-ba sosiedade sivil ita ko’alia kona-ba estadu ida, sidade ida no sé mak halo funsaun iha sidade ne’e mak sidadaun sira ne’ebé organizadu no iha objetivu ida no sivilizadu, ne’ebé iha nia hanoin atu kontribui ba mudansa sosiál” Inoçençio dehan

Prezidente Autoridade Munisípiu Díli (PAM), Francisco dos Santos hatete, Timor-Leste moris iha estadu ida presiza sosiedade sivil nia prezensa atu bele halo kontrolu ba orsamentu estadu nian.

“Ami sempre partisipa iha sosiedade sivil nia atividade tanba ita moris iha nasaun demokratiku ne’e ita presiza sira nia prezensa iha estadu ida ne’e atu halo kontrolu ba orsamentu estadu nian. Sai sosiedade ida ne’ebé mak kritiku bainhira atu halo kritiku tenki halo analiza no labele rona de’it husi mídia sosiál sira ita foti mai hodi halo argumentu, presiza analiza no buka nia verdadeiru atu bele fó sai ba públiku” nia hatete

Sosiedade sivil sai kritiku signifika katak informasaun saida de’it sira sei buka hatene nia verdadeiru mak fó sai mais tenki kritika nafatin, wainhira buat ruma iha governu ida ne’e la los tenki kritika, ne’e normál tanba kritika ne’e importante atu bele hadia.

Iha sorin seluk Kordenador Gabinete Apoiu Sosiedade Sivil (GASC) Joaquim dos Santos afirma, responsabiliza atribuisoens ne’ebé designadu ona ba organizasaun sosiedade sivil hanesan parseiru, governu atribui hela orsamentu hodi apoiu ba sira nia inísiativa sira ne’ebé relasiona ho edukasaun sivika, empoderamentu komunitáriu, boa governasaun no mós haforsa sosiedade sivil rasik.

Nia dehan, esperiensia ne’ebé iha koalia ba sosiedade sivil sira iha Timor-Leste tanba konsidera kongregasoens no orgaun relijiozu sira ne’ebé tama iha sosiedade sivil ne’e bazeia dekretu lei nú 5/2005 nian.

“Ohin loron esperiensia ne’ebé mak ita iha ko’alia kona-ba soaiedade sivil iha Timor-Lesta ita konsidera kongregasoens no orgaun relijiozu sira tama ba iha sosiedade sivil,  no mós bazeia ba dekretu lei nú 5/2005 konsidera fundasoens ho asosiasoens sira pertense ba sosiedade sivil ne’ebé mak tuir númeru rejistradu iha Fongtolil a’as tebes no kada tinan ami mós simu proposta ne’e iha 300 resin, orsamentu alokadu limitadu mais ita presiza iha definisaun ba sosiedade sivil ne’ebé klaru no mós area intervensoens sira ne’ebé atu inísia ba ne’e tenki klaru no tuir regras sira ne’ebé governu tau hanesan nia prioridade,” nia dehan

Diskusaun ida ne’e atu elabora parseiru ka sosiedade sivil nia ideia, ho abilidade husi kontribuisaun ba definisaun sosiedade sivil tuir kontestu Timor-Leste valores no prinsipiu ne’ebé sira opta iha sira nia atividade loro-loron hanesan organizasaun, define area intervensaun sira tanba governu konsidera sira hanesan parseiru ida hari’i nasaun no hari’i estadu.

 

Jornalista: Mateus F. de Deus

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top