Dili, 12 Outubru 2026 — Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA (INCSIDA) kontinua hala’o atividade sensibilizasaun ba estudante Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), liu husi Fakuldade Filosofia, Departamentu Filosofia, hodi aumenta konsiénsia kona-ba prevensaun HIV no enkoraja estudante sira atu halo teste HIV sedu, atu nune’e bele hatene sira-nia estadu saúde no asesu ba tratamentu apropriadu bainhira rezultadu teste pozitivu.
Sensibilizasaun ne’ebé hala’o durante ne’e kontribui atu aumenta númeru ema ne’ebé mai halo teste ran. Liuhusi teste, profisionál saúde bele identifika ema ne’ebé infetadu ho HIV no fó intervensaun adekuada, inklui tratamentu ho ai-moruk antirretroviral (ARV), ema ne’ebé moris ho HIV no konsume ARV tuir orientasaun profisionál saúde bele kontrola vírus iha isin.
Presidente Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA (INCSIDA), Daniel Marçal hatete katak, kontinua halo sensibilizasaun nune’e estudante no joven sira halo teste ran hodi bele detekta pozitivu ba kazu HIV-SIDA ne’e
“Se ita la halo servisu kazu ne’e la’os mak ne’e de’it, kazu ne’e barak liu tan, ita halo servisu makas ida mak ita halo liu husi sensibilizasaun, husi ne’e ema iha ona konsiensia ba teste ran, agora ema teste ran la hanesan uluk ona, agora ema barak los, husi ema teste ran ne’e mak ita bele identifika ema ne’e pozetivu ka lae? Kuandu nia pozetivu saúde halo intervensaun hodi hemu ai-moruk no halo tratamentu,” Dehan Prezidente Institutu Nasionál Kombate HIV SIDA, Daniel Marçal ba jornalista sira iha Pantai Kelapa
Parte saude halo tratamentu ne’ebé adekuadu ba ema ne’ebé moris ho HIV bele kontinua moris naruk no saudavel. Tanba ne’e, teste HIV no hahú tratamentu sedu konsidera hanesan parte importante husi esforsu atu kombate moras ne’e.
Kazu HIV ne’ebé identifika aumenta ne’e tanba ema balu seidauk halo teste, maibé kontinua iha relasaun seksuál no troka parseiru, situasaun ne’e aumenta risku transmisaun, liu-liu bainhira ema ne’ebé infetadu ho HIV seidauk hahú tratamentu no iha parseiru seksuál foun.
Ema barak iha interese atu halo teste HIV, maibé falta reajente no ekipamentus sai dezafiu ba prosesu teste no identifikasaun sedu ba moras HIV.
Bainhira ema la hatene sira-nia estatus HIV, risku transmisaun ba ema seluk bele aumenta. Aleinde ne’e, ema ne’ebé la hetan tratamentu bele hasoru komplikasaun saúde grave, no infeksaun HIV bele avansa ba SIDA bainhira la hetan kontrolu ho tratamentu adekuadu.
Nia dehan, Kazu HIV kuaze 400 resin mak mate maibé iha númeru ne’e la identifika katak akontese ba kazu sira ne’e, tanba ema mate balun la iha sem identifikasaun no mos iha balun mate subar tanba moras ne’e iha isin lakohi ba halo tratamentu entaun sira bele lakon vida iha nia moris
“Ema ne’ebé mate tanba HIV kuaze 400 resin, maibé númeru ne’e seidauk inklui kazu hotu, tanba iha ema balu ne’ebé mate sem identifikasaun, balu mate subar ita la hatene ne’e la sura. Ema mate barak ba HIV tanba ema la hatene estatus ne’e HIV ne’ebé ema la hemu ai-moruk, no balu hatene tiha ona estatus HIV maibé lakohi hemu ai-moruk entaun hakarak ka lakohi HIV ne’e muda ba SIDA mak ema tenki lakon vida ne’e,” nia hatete.
Reprezentante Ministro Koordenador Assuntu Sosiais (MCAS sigla português), Meliana Fátima hatete, MCAS nafatin halo kordenasaun ho INCSIDA bainhira presiza apoiu polítika ruma hodi kombate moras HIV SIDA ne’ebé liu husi sensibilizasaun ne’e hodi fo hanoin ba estudante sira liu-liu ba joven sira ne’ebé gosta sexu livre iha fatin-fatin.
“Ita nafatin servisu hamutuk ho Ministétiu Saúde hodi halo promosaun no prevensaun ba moras HIV ne’e, maibé depende ba ema ida-idak oinsá bele kontrola nia an, maibé governu nafatin fó apoiu hodi halo prevensaun no redus atu labele aumenta ba bei-beik,” Dehan reprezentante MCAS
Iha fatin hanesan, estudante Pedro do Rosario hatete, informasaun importante ne’ebé nia hetan iha sensibilizasaun ne’e la to’o de’it iha nia, maibé sei partilla no konsensializa ba sosiedade sira atu bele prevene an husi moras ne’e.
“Informasaun importante sira ne’ebé mak ami hetan iha sensibilizasaun ba loron ohin ne’e sei la to’o de’it iha ami, maibé ami sei partilla no konsensializa sosiedade ida ne’e atu bele sadar ba moras sira hanesan ne’e,” Nia hakotu.
Jornalista: Aniceto da Silva
