Varanda / Nasionál / MAPPF Hamutuk ho Autoridade Seguransa no PAM Halo Operasaun Konjunta Hodi Kontrola Faan Ai-Sunu

MAPPF Hamutuk ho Autoridade Seguransa no PAM Halo Operasaun Konjunta Hodi Kontrola Faan Ai-Sunu

Dili, 19 Setembru 2026 — Ministériu Agrikultura, Peskas no Floresta (MAPPF) hamutuk ho Autoridade Seguransa no Polísia Administrasaun Munisipál (PAM) sei hala’o operasaun konjunta hodi kontrola no prevene atividade fa’an ai-sunu ne’ebé komunidade sira fan iha estrada ninin no merkadu sira. Operasaun ne’e mos sei foka ba fiskalizasaun no asegura katak komérsiu ai-sunu hala’o tuir regra no prosedimentu ne’ebé aplika.

Diretor Jeral Floresta Hermenegildo Andrade informa, Diresaun Jeral Floresta hetan sirkulasaun ne’ebé apoiu husi Prezidente Autoridade Munisipiu Dili no kamandu PNTL Munisipiu Dili hodi alerta ba komunidade sira  katak iha tempu badak ekipa Korpu Guarda Floresta ho forsa konjunta Kontrola Komunidade sira fan ai sunu iha areadores Munisipiu Dili.

“Iha tempu badak, ita nia ekipa Guarda Floresta ho forsa  konjunta  sei hala’o patrollamentu integradu iha areadores Munisipiu Dili hodi kontrola no rekolla atu rekolla produtu florestais  hirak ne’ebé laiha legalidede no lisensa tesi ai no lisensa tula,” Dehan nia ba Jornalista sira liu husi konferensia  imprensa realiza iha SEF Vera Kruz

Nia dehan, Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta liu husi Sekretáriu Estadu Floresta  hamutuk ho Prezidente Autoridade Munisipiu Dili ho Komandante PNTL Munisipiu Dili atu reforsa konjunta hodi kontrola  prevene ba komersiu ilegal ba produtu florestais hanesan fan ai sunu iha Dili.

“Tanba ita haree  komunidade sira ne’ebé fan ai-sunu iha Munisipiu Dili maibé  laiha lisensa  husi Governu liu husi Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta ho Sekretáriu Estadu Floresta,” nia dehan

Ho objetivu prinsipál operasaun konjunta mak hanesan dahuluk kontrolu movimento no sirkulasaun produtus florestais, no da-ruak verifika lisensa no dokumentasaun legal husi ema ka entidade ne’ebé fa’an ai-sunu.

Da-toluk nia  prevene eksplorasaun no transportasaun ilegal husi rekursu florestal, daha’at nia proteje rekursu florestal no ambiente, no promove utilizasaun florestas sustentável, da-lima nia atu hametin koordenasaun instituisaun entre Diresaun Geral das Florestas, Autoridade Municipio Dili no PNTL.

Maibé operasaun konjunta Diresaun Geral das Florestas ho PNTL mak mekanizmu koordenasaun atu halo inspeksaun no kontrolu ba komunidade ka individuál sira ne’ebé fa’an ai-sunu iha Dili sem lisensa ka dokumentasaun ne’ebé legal.

Tuir nia, Governu la kontra komunidade ne’ebé buka rendimentu liu husi fan ai sunu, maibé, ita tenke garante katak produtu ne’e iha orijen legal no atividade komérsiu hala’o tuir lei ne’ebé iha.

Nia relata, tanba objetivu operasaun konjunta Diresaun Geral das Florestas PNTL no Autoridade lokal mak proteje floresta, prevene komérsiu ilegal no, iha tempu hanesan, fó edukasaun no orientasaun ba komunidade.

“Ita nia objetivu mak hametin lei, proteje rekursu naturál, prevene komérsiu ilegal no kria dalan legal ba komunidade atu kontinua buka moris ho maneira sustentável,” Nia relata

Nia fundamentu,  operasaun ne’e bele kompriende hanesan mekanizmu fiskalizasaun florestál integradu, ne’ebé kompostu husi Guarda Floresta, PNTL, Autoridade lokal no Seguransa ordem públiku husi PNTL.

Produtu florestál la haree deit hanesan sasán komérsiu, maibé parte husi ekosistema florestál, tanba tesi ai ne’ebé la kontroladu bele kontribui ba Deflorestasaun, Degradasaun rai, Erosaun, no kontribui ba mudansa klimatika hanesan temperature nebe’e manas hamosu rai maran no bee matan sira maran.

Maibé objetivu operasaun konjunta mak asegura katak produtus florestais iha orijen legal, komérsiu hala’o tuir lei, no rekursu florestál bele uza ho maneira sustentável ba jerasaun ohin no futuru.

Tuir  dekreto lei no regulamento ne’ebé atribui ba Diresaun Geral das Florestas hodi hala’o nia kna’ar hanesan Proteje, Conserva, dezemvolve no jestaun mak hanesan tuir baze legal maka dahuluk lei nu. 14/2017 de 02 fulan  Agostu kona-ba regime jeral ba florestas.

 Ho dekretu lei nu 5/2016 fulan Marso Kona-ba Sistema Nacional area protegida, no dekretu Lei nu. 6/2020 iha 6 fulan Fevereiru, Kona-ba Regime Juridiku da Proteção e Conservasaun da Biodiversidade.

Nia informa,  Dekreto lei nu. 77/2023 iha 08 fulan Juñu kona-ba organija do Ministeriu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta, no rezolusaun Parlamento Nacional nu. 32/2023 iha 4 fulan Outubro aprova Planu Estrategiku ba Parlamento Nacional 2023-2027.

Tanba ne’e, despachu Ministerial nu. 10/DM/III/2011 kona-ba aproveita produto produtivo madeira e não madeira no selu tasa ba Estado Bazeia ba deskrisaun iha leten maka, Diresaun Geral das Florestas hasai sirkular ne’ebé hetan aprovasaun no apoiu husi Presidente Autoridade Municipio Dili, no Komandu PNTL Dili.

Nune’e mos  hodi alerta ba komunidade katak, iha tempu badak ekipa Guarda Floresta no Forsa Konjunta sei hala’o patrolhamento integrado iha Area dores Munisipiu Dili ho Kontrola no Rekolha produto Florestais hirak ne’ebé laiha legalidade no  lisensa tesi no lisensa tula.

Iha fatin hanesan Prezidente Autoriedade Munisipiu Dili Francisco Dos Santos informa, Autoriedade Munisipiu Dili nia papel katak bainhira komunidade sira tesi ai arbiru no laiha lisensa tenke kaer sira tuir prosesu ne’ebé iha.

Nia dehan, Guarda Floresta sira prepara ai oan ne’ebé iha nune’e komunidade sira halo proposta haruka mai Diresaun Jeral Floresta atu bele atribui aihoris sira ne’e, no mos pas parte ida ajuda rendementu ekonomia familia uma laran nian.

AM Dili husu ba komunidade sira hela iha foho lolon iha espasu hodi halo proposta haruka mai Diresaun Jeral Floresta atu bele hetan ai oan ne’ebé iha, depois kuda rasik sira rasik mak utiliza ai oan ne’ebé kuda iha sira nia plantas.

Bainhira atu utiliza ai ida ne’e tenke mai husu lisensa katak uza ida ne’e no uza ba ida ne’eba no ida ne’e iha kompetensia atu fo autorizasaun ba Sira, Autoriedade Munisipiu Dili liu husi xefe suku ho xefe aldeia no delegadu sira tenke kumpri Kontrola Komunidade moris area saudavel.

Nia dehan, hahú ohin no aban sei uza forsa konjunta ida ne’e atu nune’e indetifika maluk balun sei nafatin tesi ai barak no hateke sae ba foho lolon molik hotu, nune’e fo ameasa ba erosaun ho inundasaun ba sira ne’e hotu.

Entrentantu komandante Munisipiu Dili, Luis da Silva hatene,  Kooperasaun konjunta ida ne’e importante tebes hodi haree legalidede papel PNTL nia iha konstitusional artigu 47 hodi garante seguransa ba ema no riku sorin.

Ne’ebé fonsa konjunta bainhira atu hala’o iha irreigualidade ruma ne’ebé laloos no Polisia na’in ba atuasaun no na’in ba prosesu, karik Komunidade sira koopera la’o diak laiha problema no Karik mosu irreigualidade ruma Polisia prontu atua.

Espera katak kooperasaun forsa  konjunta kuandu halo kontrola komandu PNTL Munisipiu Dili sei orienta eskuadra PNTL iha fatin lima sirkula iha area Dili laran  no mos orienta ba nia OPS sirkula iha suku hamutuk 31 territoriu kapital Dili.

 

Jornalista: Mateus F. de Deus

1 thought on “MAPPF Hamutuk ho Autoridade Seguransa no PAM Halo Operasaun Konjunta Hodi Kontrola Faan Ai-Sunu”

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top