Varanda / Munisípiu / Ai-Manas Lokal Hasoru Kompetisaun Importasaun Ilegal, Rendimentu To’os-na’in Tun

Ai-Manas Lokal Hasoru Kompetisaun Importasaun Ilegal, Rendimentu To’os-na’in Tun

Produtu Ai-manas lokal husi Suku Ritabou, Poastu Administrativu Maliana Munisipiu Bobonaro. (Foto Media Tour)

Maliana, 02 Outubru 2026 —Esperansa to’os-na’in iha Ritabou atu sustenta família liuhusi ai-manas lokal komesa sai todan. Produtu husi sira ne’ebé hasoru falta bee no folin tun iha merkadu, agora tenke kompete ho ai-manas importadu ne’ebé alegadamente tama ilegalmente husi fronteira. Situasaun ne’e ameasa rendimentu família no bele hamenus motivasaun komunidade atu kontinua kuda ai-manas.

Atividade agrikultura ne’e iha Suku Ritabou, Postu Administrativu Maliana Vila, Munisípiu Bobonaro, preokupa tanba produtu lokál la folin di’ak iha merkadu.

To’os-na’in Lurdes Armina hatete katak, durante ne’e nia hela iha mota-ninin Dili, maibé hetan eviksaun iha tinan 2024. Tanba ne’e, nia deside fila ba Postu Administrativu Maliana, Munisípiu Bobonaro, hodi kuda ai-manas no halo natar atu sustenta oan na’in haat ne’ebé eskola no uza ba nesesidade loron-loron.

“Ha’u mai hela fali iha natar-ninin no kuda ai-manas atu hetan rendimentu hodi suporta oan sira nia eskola. Maibé realidade la fasil, tanba ai-manas lokál tenke kompete ho ai-manas husi li’ur ne’ebé tama liuhusi dalan ilegál ka fronteira,” dehan Lurdes Armina ba jornalista Media Tour sira iha nia To’os

Nia hatete katak, antes balde ki’ik ida bele fa’an US$3, maibé agora folin tun to’o US$1, no dala ruma US$0,50 de’it. Ida-ne’e tanba ai-manas ne’ebé tama husi fronteira iha folin baratu liu, nune’e sira mós tenke fa’an ho folin ne’ebé hanesan.

“Ami tenke fa’an ho folin hanesan no dala ruma tun liu, tanba ai-manas tama husi nasaun viziñu no fa’an baratu liu. Ema balun lakohi sosa ami nia ai-manas tanba dehan ami nia folin karun liu. Sira prefere sosa ai-manas ne’ebé tama ilegalmente tanba folin baratu,” nia dehan.

(Foto Media Tour)

Nia haktuir katak, iha tinan kotuk sira hetan rendimentu hamutuk US$500, fahe US$250 ba ema ida. Maski osan ne’e ki’ik, maibé importante tebes atu suporta nesesidade eskola oan sira.

“Problema seluk mak bee. Irigasaun Maliana I kotu, halo ami labele kuda to’o hektare ida. Agora ami kuda de’it besik hektare ida. Ami tenke uza rai hodi halo natar uluk, depois koleita hare mak foin kuda ai-manas. Uluk bele to’o hektare ida, agora la to’o tanba bee menus,” nia haktuir.

Iha fatin hanesan, Manuel Gilberto hatete katak, sira hasoru problema hanesan, mak falta bee no ai-manas la folin di’ak iha merkadu tanba ema barak sosa ai-manas ne’ebé tama husi fronteira.

“Problema primeiru mak bee maran, ami labele kuda barak. Segundu, bainhira kuda barak, ema sira dehan lakohi sosa tanba ai-manas husi fronteira Indonézia folin baratu liu duké ami nia ai-manas,” dehan Manuel Gilberto.

(Foto Media Tour)

Nia hatete katak, produsaun ai-manas presiza tempu naruk. To’os-na’in sira tenke prepara fini, hasai musan, habai to’o fulan lima, depois kuda no hein koleita to’o fulan sia. Iha koleita dahuluk, bele hetan balde metan ki’ik to’o 10.

“Maibé iha tinan rua liubá, balde metan ki’ik ida folin entre US$5 to’o US$7. Iha tinan 2025, rendimentu hamutuk US$1.000. Tinan ne’e seidauk koleita, maibé ami preokupa nafatin tanba folin iha merkadu seidauk di’ak. Kona-ba importasaun ilegál, ami la haree diretamente, maibé ema sosa sira mak ko’alia kona-ba ne’e,” nia dehan.

Tanba ne’e, sira husu Governu atu halo kontrolu máximu iha fronteira, nune’e produtu lokal sira bele hetan folin di’ak iha merkadu.

“Ami husu kontrola didi’ak fronteira, atu produtu importadu labele tama ilegalmente hodi kompete ho ami nia produtu lokál. Ami mós hato’o ona karta ba Unidade Polísia Fronteira (UPF) iha Batugade iha tinan kotuk, maibé produtu nafatin tama,” nia haktuir.

Iha fatin seluk, Xefe Suku Ritabou, Maximiano dos Santos Araújo, afirma katak preokupasaun ne’e loos. Produtór lokál investe tempu no osan, maibé bainhira produtu husi li’ur tama ilegalmente ho folin ki’ik, produtór lokál susar atu kompete. Situasaun ne’e bele hamenus motivasaun komunidade atu kontinua atividade agrikultura.

“Tanba ne’e, ami autoridade suku la iha kompeténsia. Maibé responsabilidade ne’e iha autoridade seguransa fronteira. Suku sei kolabora ho parte relevante atu bele kordena,” dehan Xefe Suku Ritabou, Maximiano dos Santos Araújo.

Nune’e mós, Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro, Paulo Moniz Maia, hatete katak Autoridade Munisípiu Bobonaro laiha kompeténsia atu bandu produtu importadu tanba Timor-Leste adopta sistema merkadu livre.

“Ha’u laiha kompeténsia atu bandu, maibé ha’u fó hanoin ba Governu Sentral atu bele halo regras ida. Tenke haree lei merkadu livre ne’e. Ita nia lei demokrátiku no merkadu livre. Se ema bele halo komérsiu, bele fa’an no sosa. Ita la bele dehan ema labele tama, maibé ema mós bele dehan lei nunka bandu,” dehan Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro, Paulo Moniz Maia.

Nia hatete katak konsumidór buka produtu ne’ebé folin baratu. Se produtu lokál produz ki’ik no fa’an ho folin karun, ema sei hili produtu importadu. Tanba ne’e, nia husu Governu atu tau regras apropriadu ba situasaun ne’e.

“Se ita produz barak, ita bele fa’an baratu. Agora ita produz ki’ik no fa’an karun, ema tenke buka ida ne’ebé baratu. Laiha ema buka sasán ne’ebé karun liu,” nia konklui.

 

Jornalista: Aniceto da Silva

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top