Dili, 26 Agostu 2026 – Fundasaun Hadomi Timor (FHT) anunsia lansamentu programa Scam Ready ASEAN iha Timor-Leste, ho apoiu finanseiru husi ASEAN Foundation no Google.org. Programa ne’e sei hala’o durante tinan ida, husi Agostu 2026 to’o Agostu 2027, ho objetivu atu hasa’e kapasidade komunidade sira atu rekonese, prevene no responde ba scam online, fraude no ameasa dijitál seluk.
Programa ne’e hahú iha momentu ne’ebé Timor-Leste enfrenta risku ne’ebé aumenta relasiona ho krime sibernétiku no atividade scam transnasionál.
Bazeia ba monitorizasaun FHT nian, entre Agostu 2025 no Jullu 2026, autoridade sira detein ema hamutuk 367 iha kazu ne’ebé relasiona ho scam centre, call centre no jogu online ilegál iha Oecusse/RAEOA, Dili no Liquiçá. Husi total ne’e, ema 327 mak sidadaun estranjeiru, inklui sidadaun husi China, Indonesia, Kambodia no Filipina, no ema 40 mak Timoroan. Iha operasaun sira ne’e, autoridade apreende mós ekipamentu dijitál oioin, inklui komputadór, laptop, telemóvel, Starlink no SIM card.
United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) mós alerta katak Timor-Leste sai ona hanesan hotspot foun ba scam centre no rede krime organizadu transnasionál. Informasaun kona-ba alerta ne’e bele asesu iha:
https://www.unodc.org/roseap/en/2025/09/timor-leste-organized-crime/story.html
Parte husi Programa Rejionál ASEAN.
Atu responde ba dezafiu ne’e, FHT sai hanesan parseiru lokál ida husi nasaun 11 iha ASEAN ne’ebé ASEAN Foundation hili atu implementa programa Scam Ready ASEAN, Programa rejionál ne’e nia objetivu mak hametin reziliénsia dijitál komunidade ASEAN liuhusi edukasaun no aprendizajen prátiku kona-ba oinsá identifika no responde ba scam online, inklui scam ne’ebé utiliza teknolojia Inteligénsia Artifisiál (AI).
Programa sei promove Be Scam Ready Game, dezenvolve kapasidade Master Trainers no hasa’e koñesimentu komunidade kona-ba prevensaun scam no fraude online. Iha Timor-Leste, FHT sei adapta no lokaliza materiál Scam Ready ASEAN ba lian Tetum no konteksu Timor-Leste, inklui utiliza kazu real ne’ebé akontese iha rai-laran atu ajuda komunidade komprende risku ne’ebé bele sira hasoru iha moris loroloron.
Metodolojia programa sei kombina aprendizajen prátiku, diskusaun kona-ba kazu real, atividade sensibilizasaun no utilizasaun Be Scam Ready Game.
Alvu Benefisiáriu 1,000 iha Munisípiu Lima.
Nu’udar parte husi implementasaun programa, FHT sei rekruta no forma Master Trainers na’in 10, inklui foinsa’e, edukadór no inan-aman, ho pelo menus 55% husi partisipante sira mak feto. Master Trainers sira sei simu formasaun intensivu antes fasilita no fahe koñesimentu ba komunidade liuhusi atividade anti-scam ne’ebé prátiku no fasil atu komprende.
Programa sei envolve diretamente benefisiáriu na’in 1,000, kompostu husi Foinsa’e na’in 700, Adultu, profesór, inan-aman no edukadór na’in 200 no Ema idade boot/senior na’in 100. Atividade sira sei implementa iha Dili, Ermera, Baucau, Aileu no Liquiçá.
Programa mós sei envolve ASEAN Digital GrandPals na’in 3 no promove pelo menus 480 Be Scam Ready gameplay engagements, atu ajuda foinsa’e, adultu no senior sira aprende kona-ba tipu scam oioin liuhusi forma interativu no prátiku.
Hasa’e Kapasidade Komunidade atu Prevene Scam*
Liu husi programa ida-ne’e, FHT sei foka la’ós deit ba fahe informasaun kona-ba scam, maibé mós ajuda komunidade dezenvolve habilidade prátika atu identifika sinais suspeitu, hanoin kritiku antes klik link ka responde ba mensajen, proteje dadus pesoál no hatene medida ne’ebé tenke foti bainhira hasoru tentativa fraude online.
FHT mós konvida komunidade Timoroan atu partisipa iha atividade sira ne’ebé sei implementa durante programa no sai parte husi esforsu koletivu atu hametin seguransa iha espasu dijitál.
Prevensaun scam presiza kolaborasaun entre komunidade, instituisaun no stakeholder sira, no koñesimentu prátiku bele sai hanesan forma importante ida atu proteje sidadaun sira husi risku ne’ebé aumenta iha era dijitál.
Fontes: FHT